© 1996 – 2007 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Дызусҭзаалак, ауаатәыҩсатә ҭаацәара иалахәу иҳаҭыри, иара иузиҟәымҭхо имоу изинқәеи, ахақәиҭреи, аиашареи, адунеижәларбжьаратәи аҭынчреи шьаҭас ишрымоу хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас ауаҩы изинқәа ратәамбареи хырҩаа рымҭареи, ламыс змоу дарбанзаалак изымычҳаша агыгшәыгратә хымҩаҧгашьа аҟынӡа ауаҩы дышнанагахьо еилкааны, насгьы ауаҩы иажәеи идунеихәаҧшышьеи дрықәиҭны, ашәареи амамзаареи дыдмыргәаҟуа – адунеи иахьабалак абри аҩыза аҧсҭазаара аҧҵара ауаҩы зегь иреиҳау игәыҕрақәа ишыруакыу хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас, ауаҩы аџьамыҕәеи ахәуреи иаартны дырҿамгылар ада царҭа имамкәа аҟынӡа инамгараз, ауаҩы изинқәа азакуан амчра иамыхьчар ада ҧсыхәа шыҟам хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас ажәларқәа реиҩызара аизҳазыҕьара ацхыраара шаҭахыу хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иалахәу ажәларқәа ауаҩ ихадароу изинқәеи, ипатуи, ауаҩ ихаҭара аҳаракыреи, хаҵеи ҧҳәыси зинла реиҟарареи – абарҭ зегь рахь ирымоу агәрагара рыҧҟаҧҵа аҟны ишьақәрҕәҕәаны ауаажәларратә ҿиареи ауаҩ еиҳа ахақәиҭра иманы иҧсҭазаара аиҕьтәреи иацхраарц шырыӡбаз хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас еилахәу аҳәынҭқаррақәеи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаареи рус еицурала, зегь еицырзеиҧшу аҳаҭыреиқәҵареи ауаҩытәыҩса изинқәеи ихадароу ихақәиҭрақәеи рымҩаҧгара иацхраарц ахьырыӡбаз хшыҩзышьҭра азуа,
иара убас арҭ азинқәеи ахақәиҭрақәеи еицеиҧшны зегь рзы аилкаареи, рхы иадырҵаз абри аус анагӡареи аҵак ду шрымоу хшыҩзышьҭра азуа
Ассамблеиа Хада
ирыланаҳәоит ауаҩытәыҩса изинқәа Зегьеицырзеиҧшу Адекларациа, ажәларқәеи аҳәынҭқаррақәеи зегьы зынагӡара рҽазыршәо хықәкык аҳасабала иахәаҧшны, дарбанзаалак ауаҩи, аилазаара иарбан хуҭазаалакгьы абри Адекларациа рхы иархәаны, аҵарадырра аларҵәара амҩала абарҭ азинқәеи ахақәиҭрақәеи ҳаҭыр рықәҵара иацхраауа, еиуеиҧшым амилаҭтәи, жәларбжьаратәи апрогрессивтә усхкқәа рынагӡарала, иахьабалк, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иалахәу аҳәынҭқаррақәа рыҟнеиҧш, урҭ рнапаҵаҟа иҟоу атәылақәа ирықәнхо ажәларқәагьы еицырзеиҧшны ирыдыркыларц, иагьынарыгӡаларц азы.
Дарбанзаалак ауаҩы дшоуп ихы дақәиҭны. Ауаа зегь зинлеи патулеи еиҟароуп. Урҭ ирымоуп ахшыҩи аламыси, дара дарагь аешьеи аешьеи реиҧш еизыҟазароуп.
Дарбанзаалак ауаҩы абри Адекларациа ирыланаҳәо азинқәеи ахақәиҭрақәеи зегь имазароуп, милаҭлеи, хаҵалеи ҧҳәыслеи, бызшәалеи, хылҵшьҭралеи, динлеи, маллеи, маҵуралеи, нхарҭа ҭыҧлеи дунеихәаҧшышьалеи, цәаҧшшәахәылеи дызҵазкуазаалак.
Иара убас дахьықәнхо атәыла аполитикатә, азинтә, ма Адунеижәларбжьаратәи астатус зеиҧшразаалак, уи атәыла хьыҧшымзаргь, ма ахатә напхгара амамкуа аӡәыр инапаҵаҟа иҟазагь, мамзаргьы даҽакала ахақәиҭра наӡа амамзаргьы.
Дарбанзаалак ауаҩы аҧсҭазаареи, ахақәиҭреи, хаҭала аӡә диламкьысуа аҟазаареи рзин имоуп.
Дарбанзаалак ауаҩы атәра дҭаргыламзароуп, ма акгьы дақәиҭымкәа ҽаӡә инапаҵаҟа дыҟамзароуп; атәреи атәыҭииреи зеиуахк рылазаалагьы рзин ыҟам.
Дарбанзаалак ауаҩы ирҳәацәарара, иргәаҟра, иаҳаҭыр аларҟәра, иакәым иақәыршәара залшом.
Дарбанзаалак ауаҩы, тәылас дахьыҟазаалакгьы азин имоуп иара изинхаҭара азхарҵаларц.
Азакәан аҿаҧхьа ауаа зегь еиҟароуп, насгьы еилых ҟамҵакәа азин рымоуп азакәан еиҟараны иахьчаларц. Дарбанзалак ауаҩы изинқәа реилагара, ма игәы иаҭахымкәа зинеилагарак иалархәра азакәан иалнамыршозароуп.
Дарбанзаалак ауаҩы аконституциа ма азакәан ирҭаз ихадароу изинқәа анааилагаха азин имоуп иашьашәалоу амчхара змоу амилаҭтә усӡбарҭала изинқәа реиҭашьақәыргылара.
Дарбанзаалак ауаҩы хаҳәатәыла ирбаандаҩтәра, иаанкылара, мамзаргьы иқәцара ҟалом.
Дарбанзаалак ауаҩы, иара изинқәеи уалс идуи еилкаахарцаз, насгьы иара идырҵоз ашьауҕатә аара ҵаҵҕәыс иамоу ашьақәыргылараз азин имоуп зегьы рзы иҟоу аиҟарара ихы иархәаны иус аартны, иашала, ихьыҧшым аусӡбара иаӡбартә аҟаҵара.
1. Дарбанзаалак, ацәгьара ҟаиҵеит ҳәа ахара здырҵаз ауаҩы, азин имоуп аара змам ҳәа дыҧхьаӡазарц, иду аара азакәанмҩа инақәыршәаны, иаарту усӡбарала еилырганы ишьақәыргылахаанӡа. Аара здырҵо изаҧҵахароуп закәанла ихы ихьчартә еиҧш аҭагылазаашьақәа.
2. Дарбанзаалак ауаҩы заа иҟаиҵахьаз ирахәым уск ма иуалҧшьа ахьынеимыгӡаз азы аус даҭаны иқәӡбара ҟалом, аара зхаидырҵо аус инапы аналакыз амилаҭтә закәан ма адунеижәларбжьаратәи азин ас еиҧш иҟоу аус цәгьоураны иамҧхьаӡозҭгьы. Насгьы еиҳа еицәоу хьырхура дузақәыршәом, ацәгьара аниуаз аамҭаз хьырхушьас иҟаз аамҷыдрахаз.
Дарбанзаалак ауаҩы ихатәи иҭаацәаратә ҧсҭазаареи хаҳәатәыла, азакәан иаҵанамкуа аҧырхагахара аӡәгьы азин имам, иара убасгьы инхарҭа ҭыҧи, шәҟәыла‐быҕьшәыла имоу аимадарақәа рымаӡеи, ихьӡ‐иҧшеи иаҳаҭыри кьыс рықәым. Дызусҭзаалак абас еиҧш ианиҧырхагаха ма ианилакьыс аамҭаз азакәан дахьчароуп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы ҳәынҭқаррас дахьыҟазаалакгьы дахцо‐дахьаауеи, иахьааиҭаххалак иҭыӡ‐ҭыҧ алхреи дрықәиҭуп.
2. Дарбанзаалак ауаҩы иарбан тәылазаалакгьы, иара итәылагь убрахь иналаҵан далҵны ацареи иҧсадгьылахь ахынҳәреи рзин имоуп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы иара итәылаҿ дыкҿацалан дрымазар, азин имоуп даҽа тәым тәылак аҿы ахыҵәахырҭа аҧшаара.
2. Ари азин хархәара амоуроуп, аполитикатә ҵакы змоу ацәгьоура акәымкәа ус даҽа цәгьоурак иуызар, мамзаргьы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкара ахықәкәеи апринципқәеи ирҿагыло уск иадҳәалазар.
1. Дарбанзаалак ауаҩы азин имоуп атәылауаҩ ҳәа ахьӡ аиура.
2. Дарбанзаалак ауаҩы хаҳәатәыла итәылауаҩра ма итәылауаҩра аҧсахразы имоу азин иалхәдаара ҟалом.
1. Зықәра наӡоу арҧарацәеи аҳәса хәҷқәеи цәаҧшшәахәыла, милаҭла ма динхаҵарала ҳәа ҧкра ҟамҵакуа аҭаацәара алалара азин рымоуп. Урҭ аҭаацәара ианалало аамҭазгьы, ҭаацәаракны ианеицынхогьы, мамзаргьы еилыҵуазар аӡәи аӡәи зинла еиҟароуп.
2. Аҭаацәара алаларазы ашәҟәҭагалара ҟалоит аҭаацәара иалало рҩыџьагьы ирҭахны, еиқәшаҳаҭны еибагозар.
3. Аҭаацәара ҧсабаратәла ауажәларратә еилазаара гәцәс иамоуп, убри аҟынтә аилазаарагь аҳәынҭқаррагь аҭаацәара рыхьчозароуп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы азин имоуп амазара ихала ма ҽаџьоукы дрылахәны ҧшәымара азиуа дыҟазарц.
2. Аӡәымзар аӡәгьы хаҳәатәыла имазара имхра ҟалом.
Дарбанзаалак ауаҩы ихәыцреи, иламыси, идинхаҵареи дрықәиҭны аҟазаара азин имоуп; ари азинахь иаҵанакуеит ауаҩы идинхаҵареи идунеихәаҧшышьеи рыҧсахра ақәиҭра ахьилшо, азин имоуп иара убасгьы идини идунеихәаҧшышьеи рымаҵ иулар ихала, ма егьырҭ ауаа дрылахәны, иаартны, мамзаргьы хаз ҷыдала, еиуеиҧшым анцәахаҵара иацу аритуалтә ҵасқәеи аусхкқәеи рынагӡара.
Дарбанзаалак ауаҩы иара идунеихәаҧшышьа дақәиҭуп, насгьы ишиҭахыу уи аарҧшра азин имоуп; ари азин иаҵанакуа‐досу иара идунеихәаҧшышьа ҧымкрыда дықәныҟәалар илшоит, иара убасгьы дарбанзаалак аҳәынҭқарратә ҳәаақәа днырымкыло, ишааиҭаххалак, еиуеиҧшым адыррақәеи аидеақәеи рыҧшаареи, риуреи, иара излаиманшәалоу амҩақәа рыла ауаа рыларҵәареи илшоит ҳәа ауп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы аҭынчратә еизарақәеи ахеидкылақәеи ахрылархәра азин имоуп.
2. Аӡәымзар аӡәгьы мчыла џьара хеидкылак иалаҵара ҟалом.
1. Дарбанзаалак ауаҩы иҳәынҭқарра напхгара аҭара ихы алаирхәыр илшоит хаҭала, мамзаргьы зхы иақәиҭу алхрала иалхыу ахаҭарнакцәа рыла.
2. Дарбанзаалак ауаҩы егьырҭ зегь реиҧш азин имоуп иҳәынҭқарраҿ амаҵураҭыҧ аанкылара.
3. Ажәлар ргәаҳәара акәхароуп аиҳабыра рымчра шьаҭас иаиуа4 урҭ ргәаҳәара зныҧшуа аамҭа‐аамҭала, насгьы еилагарада имҩаҧгоу алхрақәа роуп. Алхрақәа мҩаҧысуазароуп зегьы еицырзеиҧшу, еиҟароу алхратә зинтә шьаҭа инақәыршәаны, маӡа бжьыҭирала мамзаргьы ауаҩы ихы дақәиҭны ибжьы аҭира илзыршо даҽа мҩақәак азыҧшааны.
Дарбанзаалак ауаажәларратә еилазаара иалахәу ауаҩы ауаажәларратә маншәалара имазарц азы, иара убас иаҳаҭыр аламырҟәреи, ихаҭара ҿиара аиуларци рзы ихы иаирхәарц илшоит аекономикеи ауаажәларреи акульутреи рганахь ала имоу азинқәа, амилаҭтә ҽазышәарақәеи адунеижәларбжьаратәи аицхыраарақәеи рыбзоурала иарбан ҳәынҭқарразаалак ашьақәгылашьеи абеиарақәа иамои зеиҧшроу инақәыршәаны.
1. Дрбанзаалак ауаҩы имоуп аџьеи иара ииҭахыу аусхк алхреи рзин, насгьы изаҧҵазароуп иусураз иахәҭоу аҭагылазаашьа бзиақәа, усурада даанымхарцаз дзыхьчаша азингьы имазароуп.
2. Дарбанзаалак ауаҩы, изинқәа рҟны ҧкрак ҳәа ҟамҵакуа иџьабаа иашьашәалоу аџьаҧса аиура азин имоуп.
3. Дарбанзаалак аус зуа ауаҩы иара ихәҭоу, насгьы изхаша, ихи иҭаацәареи қәнагала изланыҟәигаша иџьабааҧса аиура азин имоуп, зны‐зынлагь ҧсыхәа анимам аамҭазы асоциалтә цхыраара иоулароуп.
4. Дарбанзаалак ауаҩы азаанаҭтә еидгылақәа раҧҵареи, иара интересқәа рыхьчараз азаанаҭтә еидгылақәа ралахәхареи азин имоуп.
Дарбанзаалк аҧсшьареи, иҧсшьара аамҭа иара ишиҭахыу аиҿкаареи рзин имоуп, иусура мшы аркьаҿреи ауалафахәы зхыршәаауа изаамҭанытәиу аҧсшьара мшқәа риуреи азин абрахь иналаҵаны.
1. Дарбанзаалак ауаҩы, ифатә‐ижәтә, ишәҵатәы, иҩны‐игәара, амедицинатә хылаҧшреи асоциалтә маншәалареи уҳәа зда ҧсыхәа имам зегьы рганахь ала убри еиҧш аҧсҭазаара азин имазароуп иара ихгьы иҭаацәарагь ргәабзиареи рыбзазареи ирыгмыжькуа иныҟәигаларц азы, иара убасгьы усурада данаанха, ма данычмазҩха, ма ааха ҕәҕәа аниоу, данеибаха ма данажә аамҭазы, мамзаргьы иара ихарамкуа ихы изныҟәымго даныҟала имазароуп ахныҟәгараз ацхыраара азин.
2. Анацәеи ахәыҷқәеи иҷыдоу ахылаҧшреи ацхыраареи рзин рымоуп. Дарбан хәыҷызаалакгьы, аҭаацәараҿы диизаргьы, днашҧазаргьы социалла дыхьчазароуп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы аҵара азин имоуп. Аҵара аиура, алагамҭатәи абжьаратәи ирыдамхаргьы, хәыда‐сада иҟазароуп. Алагамҭатә ҵара зда ҧсыхәа ыҟам акакәзароуп. Атехникатә, ма апрофессионалтә ҵара изҭаххалак зегьы ироуртә аҭагылазаашьа ыҟазароуп. Иреиҳау аҵарагьы, досу илшара зеиҧшроу ала, иқәманшәалахо зеиҧшроу еиҧш изҭаххалак зегьы аиура азин рымазароуп.
2. Аҵара ауаҩы ихаҭара инаӡаны аҿиара иацхраауазароуп, иара убасгьы ауаҩы изинқәеи ихадароу ихақәиҭрақәеи рышҟа иҟоу аҳаҭырқәҵара шьҭнахуазароуп. Аҵара адунеи ажәларқәа зегь рыбжьареи, цәаҧшшәахәылеи, хылҵшьҭралеи динхаҵаралеи еихшоу ауаа ргәҧқәа рыбжьареи аилибакаареи, анеибачҳареи, аиҩызареи ирыцхраауазароуп, насгьы Еидҵоу Амилаҭқәа Реиҿкаара аҭынчра арҕәҕәаразы имҩаҧнаго аусура иацхраауазароуп.
3. Аҭаацәа рхәыҷқәа рықәра маҷнаҵ азин рымоуп рхәыҷқәа рзы еиҕьуп ҳәа ҵара хкыс ирыҧхьаӡо алхра.
1. Дарбанзаалак ауаҩы азин имоуп акультуратә ҧсҭазаара иара ишиҭахыу алахәхара, аҟазара гәахәара инаҭо аҟаҵара, аҵарадырратә прогресс аҽалархәра, насгьы уи уаҩы инаҭо абеиарақәа рхархәара.
2. Дарбанзаалак анаукатә, алитературатә, ма асахьаркыратә усумҭақәа аҧызҵаз иусумҭақәа рганахь ала имоу ауаҩышәаратәи аматериалтәи интересқәа рыхьчара азин имоуп .
Дарбанзаалак ауаҩы абри Адекларациаҿ зыӡбахә ҳәоу азинқәеи ахақәиҭрақәеи инагӡаны аҧсҭазаараҿы аларҵәара алзыршаша ауаажәларратәи адунеижәларбжьаратәи еиҿкаашьақәа рзин имоуп.
1. Дарбанзаалак ауаҩы аилазаара аҿаҧхьа идуп еиуеиҧшым ауалқәа. Убри аилазаара аҩныҵҟоуп иара ихаҭарагьы инагӡаны ҧымкрыда иахьҿиауа.
2. Абарҭ азинқәеи ахақәиҭрақәеи рынагӡараан ауаҩы дҧызкуа ҳәа акгьы ыҟамзароуп, егьырҭ ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи иахәҭоу аҳаҭырқәҵара роурц азы, насгьы ауаҩышәара дҵак аҳасабала хра зланы иқәнаргыло азҵаатәқәа рынагаразы, адемократиатә еилазаараҿ ауаажәларратә еиҿкаара ашьақәыргылареи азеиҧш мышхәабзазареи рзы азакәан ишьақәнаргыло ҧкрақәак рыда.
3. Абарҭ азинқәеи ахақәиҭрақәеи рынагӡара Еидҵоу Амилаҭқәа Реиҿкаара ахықәкқәеи апринципқәеи ирҿамгылозароуп.
Абри Адекларациаҿ иану иарбан хәҭаҷзаалакгьы хаз игоу ҳәынҭқаррак, ма гәҧҩык ауаа, мамзаргьы хаҭала аӡәы абраҟа зыӡбахә ҳәоу азинқәеи ахақәиҭрақәеи раҧыхраз аусқәа рымҩаҧгара азин инаҭоушәа аилкаара иашам.
Assalammualaikum meunan ulon kheun wate bie saleum meurumpok gata wa alaikum salam balaih gata kheun geutanyoe taseunyom rumeh lagoina lon puphon lajue meukeusud ulon keunoe ulon tron meurumpok gata lon peutrok haba suai paleng phon Peunyataan Umum Hak‐Hak Asasi Manusia. Tiep ureung lahee dengon hak‐hak drou kareuna geutanyo bangsa manusia hak‐hak muteulak nyang saban keu barangso jih, lon ngon gata droe sama mulia Peusyarikatan Bangsa‐Bangsa (PBB) kana “komitmen” meunan keuh dikheun lee awak lua dijunjong diseu‐on dilindong dipeutheun peunyuloh ureung haroik merdeka. Pane “komitmen” bak awai phon, puteh licen lon neulop sion‐on Piagam Peusyarikatan Bangsa‐Bangsa di sinan dikheun keuyakinan geutanyoe bandum keu nyan hai adun Hak Asasi Manusia. Cempala kuneng jipoue ue baroh cicem ceudaih jroh ceungklak lagoina uroue ka beungoh janji ka putoih mat bak kukoih Hak Asasi Manusia.
Ta bileung‐bileung ranub lam puan han tok deulapan di dalam raga ta timang‐timang Peunyataan Umum nyan na tujoh bilangan paleng utama;
Teuseubot bak phon “martabat alamiah” hak nyang pantaih makheulok manusia hak‐hak nyang saban dan muteulak sah teumpat teumeuduk “kemerdekaan, keadilan, perdamaian dunia”;
Suai kedua nyang ditimang‐timang dipandang hana yum oreung abeihna leu that buet awak nyan lagee binatang beungeh meuradang hatee manusia;
Rasa teumakot tiep uroue sabee udep ngon matee hana leu bida hoe hoe nyang tajak hana bebah lee sang donya nyoe ka akhee tamong neuraka meubacut na yum di nyawong ureung peupeu meulinteung dilaboih saja nyang keuh seubab nyan hai teungku piyeung seurata ureung haroik merdeka;
Suai neumboi lhee cuba timang lom atoe ngon hukom hak asasi manusia nyang keuh cara peuteunang kaom liwat Peusyarikatan Bangsa‐Bangsa keupeut diseubut peukong hubongan ngon dan rakan di leu neugara nyang keulimong, kheun Piagam nyan peuyakin bandum keu hak asasi manusia nyang keulimong, haroih tapeutrang hak‐hak geutanyoe bek teuk meucawoe meuraba‐raba;
Suai martabat hareukat umat nyoe hak seunaroe bandum manusia inong ngon agam duek bak saree jeut mangat tapikee keumajuan beusama udep leubeh get keu seurata ulee supaya bek meupakee seusama syedara;
Suai keunam bandum seupakat dong bak rapat deungon PBB bandum bangsa suara ka bulat junjong that‐that hak asasi nyang keutujoh, bak muphom beuthat leubeh meukarat bebah merdeka nyang paleng peunteng bah peuteupat cara peuseulamat janji nyang kana jinoe meulangkah ke
Peunyataan Umum Majeulih Umum
Peusyarikatan Bangsa‐Bangsa
suai nyang ka kayem ta kheun‐kheun hak asasi bandum umat manusia Peunyataan Umum nyan keu ukoran umum keu tiep‐tiep bangsa seugala neugara nyoe tamuphom Peunyataan nyan dum jeut tasuson sion‐on bandum reuncana nyang diseubut‐seubut nibak phon‐phon tabie keu kaom ajaran ngon didekan nyata deungon nyan geutanyoe maken tamuphom hak‐hak kaom keu bebah merdeka lom nibak nyan peureulee leubeh tapeumaju leubeh tapeumeuseuhue dari nyang ka ka leubeh dimuphom le kaom, leubeh diakue takheun ibarat lampue dalam geulita.
Bandum manusia lahee bebah merdeka deungon hak ngon martabat nyang sama. Ngon akai taseumikee, ngon atee tameurasa bandum geutanyoe lagee syedara.
Tiep ureung na hak saban bandum bebah lam grak, bebah lam bicara meunan keuh dikheun lam Peunyataan Umum Peureulee that‐that tapham wahee syedara Peunyataan PBB nyan hana keucualie rupa ngon hie, puteh ngon itam inong ngon agam, brok ngon tarie dipandang sahie uroe ngon malam.
Basa, agama, sukee ngon bangsa hana dipeubida, meunan cit sikap politek pangkat, hak milek, gasien ngon kaya dipandang seurupa, wahai pocut adek keududukan politek, hukom nangroe ureung sidroe‐droe (merdeka, jajahan, atawa seuteungoh jajahan) hame ditilek dan disidek, hanjeut dihiroe duek bak sajan, dong pieh bak saban.
Ureung droe‐droe bak jameun jinoe hanjeut boh atoe keu ureung lingka kareuna na hak udeep droe di dalam donya hame tapeukarue wahee syeedara.
Hana sidroe ureung bak jameun jinoe jeut boh atoe keu ureung lingka (tapeubudak, taprah, tajajah, tapeurugoe) buet nyan dilarang jinoe ngon teuma.
Tan sidroe ureung patot tasiksa jeut tadeura peuturot palak atawa tahukom ban‐ban na hawa atawa tahina ban‐ban na galak.
Tiep‐tiep ureung cit na hak droe na hak meungakue di likeu hukom tapeulaku ureung nyan sebagoe pribadi dro hanjeut beurangsoe tapubuet kon‐kon.
Tiep ureung saban bak mata hukom salah ngon beuna ta kalon teuma tiep ureung na hak lindongan hukom tan na bida deungon laen manusia. Patot hai rakan tanyoe tapuphom hanjeut hai ampon tapeubida‐bida jelaih nyan meuneuntang Peunyataan Umum Teuntang Hak‐Hak Asasi Manusia.
Tiep ureung na hak teurimong nyan le ureung carong dikheun “pemulihan efektif” dari nyang diseubut “pengadilan nasional yang kompeten” yakni keu seugala tindakan nyang meulangga “hak‐hak fundamental” nyang dijok ke gob nyan le undang‐undang dasa atawa hukom.
Hana sidroe ureung hai cutwa inseun jeut ban seuwenang‐wenang didrop ngon ditheun atawa diboh dipeuaseng di uteun di rimba atawa dengan laen cara nyang tak semeuna‐meuna.
Bandum ureung, hai teungku raja ateuh peuradilan na saban hak peuradilan nyang adee ngon teubuka lee peungadilan bebah hana meumihak.
1. Barangasoe didakwa lee hukom hanjeut hai kaom tapeugah salah preh dilee peungadilan teubuka peugot putosan deungon jaminan jeulah peungadilan bebah.
2. Hana sidroe ureung jeut tapeusalah yoh goh jeulah meulangga hukom Seubab salah ngon beuna goh lom sah yoh goh diputoih lee tuanku hakim.
Hukom nasional dan internasional pieh dipeugah hanjeut kheun salah watee buet nyan teujadi hanjeut peubeurat hukoman si salah dari nyang haroih teujadi hai teungku sidi.
1. Tiep‐tiep ureung na hak dijak hoe‐hoe nyang galak bandum ureung na hak, hai cut adoe taduek lam bataih‐bataih saboh nanggroe.
2. Tiep‐tiep ureung nak hak droe pinah dari saboih nanggroe u laen nanggroe teumasok nanggroe jieh keudroe dan wo teuma u nanggro droe.
1. Bandum ureung deungon niet droe na hak weh u rantoe mita suaka nyang keuh cara wahei samlakoe tapeuplueng droe dari hukom rimba.
2. Bek tapeusaban wahei nyak awan ngon peunjahat kon politek nyang dipeuplueng droe atawa buet ngon tindakan nyang meulawan dasa ngon tujuan PBB bunoe.
1. Tiep ureung na hak maseng‐maseng droe meugantoe nanggroe pat nyang suka meunan kheun PBB wahee pang nanggroe teuntang gantoe meugantoe warga neugara.
2. Hana barangsoe ban mangat asoe droe peubateu hak warga neugara ureung sidroe‐droe atawa ban‐ban galak peutulak hak ureung nyang meuganto warga neugara lagee pinah seung.
1. Meunyoe ban bandum galak bok rambot hana lee lagot kuneng boh langsat meunyoe inong ngon agam umue jih ka cot beudoh hai rakan meukawen leugat agam atawa inong kana hak jih hak meunikah ngon meukeuluarga. Hak meukawen ngon meuchree pih hana pandang bangsa, warga neugara ngon agama.
2. Oreung nyang meukawen, hai puteh licen ta kheun mungken ngon pilihan droe lintoe ngon dara baroe peujatoh pilihan han jeut jitham lee barangsoe.
3. Ayah, ma ngon aneuk‐aneuk, nyoe na meunan takheun, hai aneuk teungku di barat saboh keusatuan alamiah masyarakat nyang mendasa, bandum na lindongan dari negara ngon masyarakat.
1. Na hak ateuh atra bagi tiep‐tiep ureung sidroe‐droe atawa beusama han jeut dipeukarue le sidroe‐droe ureung.
2. Bandum geutanyoe bebah tapeumeugah peuteubit peundapat hansoe jeut ceugah informasi ngon asoe pikeran bebah ta mita bebah teurimong ngon tapeutrok tan bataih wilayah.
Tiep ureung na hak, wahei nyak intan ateuh kebeubasan pikeran, agama ngon atee nuranie teumasok meuganto agama atawa kepeucayaan meunan keuh dipeupham lee Peunyataan Umum PBB supaya meusampo, wahee samlako ajaran nyan haroih tapeuaja, tapeubuet, tapeutaat, sidroe‐droe atawa beusama, di likeu umum atawa sidroe‐droe ngon beurangsoe.
Bandum geutanyoe bebah tapeumeugah bebah tasanggah, bebah tapeunyoe hana sidroe ureung jit diceugah peu‐peu nyang tapeugah ban saban uroe mita, teurimong ngon peutrok informasi dan asoe pikeran, pieh hanjeut soe tham pieh bebah tangeui tiep media hana batasan di dalam nanggroe atawa lua rantoe.
1. Tanyoe pieh na hak meusapat‐sapat ta peuduek rapat ta peugah haba hanjeut soe ceugah han jeut soe umpat hanjeut soe na tham ngon cara paksa.
2. Na hak bak tanyoe beudong kumpolan meukawan‐kawan ikot peumilu han jeut soe paksa ikot kumpolan geutanyoe bebah that‐that bak tameuikue.
1. Ikot peumilu langsung ngon bebah pileh wakilah nyang tapeucaya bek salah pileh awak wakilah bacut meusalah pileh nyang buya.
2. Meunang ngon taloe kon masalah jujoe ngon ade paleng utama na hak taturot lam pameurintah meunyoe nyoe ceudah pimpen neugara.
3. Nyang hanjeut tatulak keuheundak rakyat lam bandum teumpat lam kuasa neugara keuheundak rakyat haruih peuteugah peundapat liwat peumilu nyang jujoe, adee, bebah, rahasia peumilu meuseuti murnie ngon teutap umum, seudeurajat, bebah ngon rahsia jeut cih ngon cara laen nyang sama mantap tapi nyang peunteng bebah ngon rahsia.
Tiep ureung, seubagoe warga masyarakat na hak ateuh jaminan sosiai nyang utama oreung nyang paleng meukarat bek tok dimita hareukat deungon meugadee nyang bandum peureulee demi martabat droe sidroe pribadi nyang timoh bebah merdeka rot useuha‐useuha lam nanggroe ngon lua rantoe nyang diuroih ngon sumber daya tiep neugara.
1. Tiep ureung na hak ateuh buet useuha bebah dipileh peu nyang jieh suka jieh pieh na hak ateuh syarat‐syarat buet nyang adee seureuta hak lindongan dari peunganggoran.
2. Tiep‐tiep ureung, hai agam meutuah, hanjeut na diskriminasi dalam hai upah keu buet yang saban, beurat ngon ringan inong ngon agam hanjeut na bida.
3. Tiep ureung keureuja na hak keu upah nyang adee dan meu‐untong, nyang ka jeulah nyang na jamenan udeep, nyang na martabat na lindongan sosiai, keu dro ngon keurabat.
4. Tiep ureung na hak peudong kumpolan dan tamong syarikat‐syarikat seukeureuja nyang na nyan keuh cara peulindong droe dari kaom majikan nyang seuwenang‐wenang.
Ureung keureuja kon budak dolat nyang patoh bulat bak tuanku raja tanyo pieh na hak tameusyarikat keu tameumupakat ke seujahteura.
1. Tiep ureung na hak ke tarap udeep jroh na jaminan keusehatan ke droe ngon aneuk binoe teumasok hak keu ie ngon bue, pakaian ngon rumoh keusejahteraan ngon jaminan sosiai haruih dihiroe jaminan pieh beuna ke awak menganggoe yang saket ngon cacat, trep ngon baroe nyang janda‐janda ngon lanjot usia seureuta kaom nyang kureung beulanja.
2. Ma ngon aneuk bek meutangilang bak na beureujang rawatan ngon bantuan bandum aneuk, teumasok nyang lahee hareum jaminan sosiai neugara haroih na keu awak nyan.
1. Hak tiep aneuk tamong sikula, wahee ya ayah nyang hana biaya, paleng ubit sikula rendah peundidikan reundah meuseuti peuwajib supaya tiep aneuk sikula teureutib. Peundidikan teukeunik ngon jurusan haroih jeulah haruih teupeuhah luah keu ureung lingka meunan cit lom peundidekan tenggi haroih cit keu ureung lingka sama seukali.
2. Peundidekan meuseuti peukeumang pribadi dan peukong peunghargaan hak asasi “Kebebesan fundamental” bek hana taturi bandum nyan saban peunteng lagee bue ngon ie.
3. Aneuk miet lagee ie biet ngon bue puteh suci murni lagee kertah goh teutuleh oreungtua, inong ngon agam, wajeb tapham awak nyan haroih dibimbeng watee pileh peundidekan.
1. Nyoe na sikula oreung jeut ceudah carong dipeugah seugala rupa seubab nyan peureule na keubebasan peukeumang ileume ngon keubudayaan.
2. Nyang hana mudah ta cipta karya karya ileumee, seuni, sastra ngon budaya uleh seubab nyan peureule lindongan karya ilmiah, seuni, sasteura ngon budaya.
Tiep‐tiep ureung na hak ateuh saboih tatanan, sosia ngon internasiona, meunan bak tapham lam tatanan nyan, hak‐hak dan keubebasan lam Peunyataan nyo, peureulee teulaksana peunoh bak sajan.
1. Tiep‐tiep ureung, hai bungong kareung na keuwajiban keu masyarakat luah masyarakat teumpat tiep‐tiep ureung peukeumang keupribadian ngon hana batah.
2. Tiep‐tiep ureung na hak ngon keubebasan lam tapeujalan, meunan peureulee takheun tiep ureung haruih tundok keu batasan‐batasan yakni undang‐undang ngon peuraturan tujuan undang‐undang, taakue, tapeuhormat hak ngon keubebasan ureung laen, dan keu tapeujalan syarat‐syarat nyang adee lam akhlak, keutertiban, dan keseujehteraan umum lam masyarakat demokratis.
3. Hak ngon kebebasan nyan, hai nyak bintang sama seukali hanjeut meuteuntang ngon tujuan dan prinsep‐prinsep Peusyarikatan Bangsa‐Bangsa.
Han jeut na saboih dalam Peunyataan nyoe ta peusalah tafsee, hai bungong padee yakni meupeujok hak keu saboh neugara, keulompok atawa ureung si droe‐droe. Yakni hak teulibat lam tiep keugiatan nyang meukeusud meupeurusak hak‐hak ngon keubebasan nyang na dalam Peunyataan nyoe salah tafsee nyan hanjeut na beu ubee ujung padee.
10 kintati, diciembre nantuti, 1948 musachtin apu ainau iruntrar, tu aarmi tusar, nunia aarar mash nungkanam pujuinau angkan pengker pujusarti tusar aararmiayi.
Nu aarmauka aints ainau mash ausarti tusar ju papinum aarmawaitai. Nu aarmauka umisar, apu ainau iruntrar chichainak: Iinu nungkarin nu aarmauka mash escuela iruntramunam pacbitsuk ausartinuitai, tura nuna pachisar chichasartinuitai, tura tu awai tusar nekamtikiawartinuitji, tiarmiayi.
Aints Mash Tu Pujusarti Tusar Nintimji
Aints ainau mash pengker pujusartas wakerinawai. Aints ainauti mash metek ainaji. Tu nintimsar pujakrikia chikich ainaun wait wajaktinka susashtinuitji. Antsu mash metek nuwanmaya akiinau asar, maanitsuk pengker nintimsar pujustinuitji. Nekas tu awai tusar nekaji. Tura waininayat nuna nintimtsuk aints ainau chikich ainaun pengke pase awaju weenawai. Tura asaramtai mash nungkanmaya ainau nuna nintimsar: Nuka pengke paseyaitai, tinawai. Turasha aints ainautikia ii wakeramurisha paan etserkatasar wakeraji. Nuniasha ji wakerajina nuke nintimratasar wakeraji. Turasha angkan pengke shamtsuk tura yumatsuk pujustasar wakeraji. Mash nungkanmaya ainauka tu pujustasar wakerinawai. Nekas tu awai tusar nekaji.
Aints angkan pengker pujustatkama tujintak: Wisha iturkatjak. Apu ainau wina yaintsuk pachichamtaisha, wina pase awajtinamtaikia wiki maaniktinuitjai, tawai. Tu tinau asamtai apu ainau: Atsa, maanitsuk pujustaram, antsu angkan pujustaram tusar yaingkiartinuitai. Nekas tu awai tusar nekaji.
Tura asar chikich nungkanmaya ainaujai maanitsuk pengker nintimtunisar wainaikiami taji. Nekas tu awai tusar nekaji. Apu ainau iruntramunam aints tu pujusarti tinu asar, ataksha chichainak: Aishmang ainausha, tura nuwa ainausha mash metek pengker awajnaisatnuitji tusar nekasar mash metek tu nintimkurkia, angkan shamtsuk pengker nintimsar pujustinuitji. Tura asar aints ainau iruntrar maanitsuk timia pengker pujusarti tusar wakeraji. Turasha angkan pengkej yumatsuk pujusarti tusar wakeraji. Nuka nekas pengkeraitai, taji.
Tura chikich nungkanmaya ainauka iruntrar: Apu iruntramunam tiarmia nunaka turatnuitji, mash tiarmiayi. Apu ainau mash nungkanam pujuinau ni aintsri ainaun pengker wainkar: Mash metek nintimtunisar maanitsuk tura shamtsuk angkan pengker pujusarti, taji. Nuka nekas pengkeraitai, taji.
Aints mash metek nuwanmaya akiinau asar, angkan pengker nintimsar pujusartinuitai. Tura asaramtai aints ainau nuna nekaawarti tusar, turasha iijai metek pengker nintimtunisar pujusarti tusar, aints mash ju etserkamun antukarti tusar wakeraji.
Tura asar:
Apu Ainau Iruntrar Pujuinamtai Mash Nungkanam Pujuinau Angkan Pengker Pujusarti Tusar Ju Aarmauka
Nintimrarti Tusar Wakeraji.
Ju aarmauka pengke kajinmatsuk juun ainausha tura uchi ainausha nuimiarartinuitai. Mash nungkanmaya ainau nuwanmaya akiinau asaramtai mash metek yaingtinuitai. Tura asar mash metek angkan pengker pujusartinuitai. Mash nungkanmaya apu ainausha ju aarmaunaka aints ainau umikiarat tusar, ni aintsri ainaun wainkartinuitai.
Aints ainauti mash metek nuwanmaya akiinawaitji. Turasha angkan pengker pujusmi tusar akiinawaitji. Aintstikia mash ji nintijai paan nintimratnuitji, turasha pengker aa nu nekaatnuitji. Turasha pase aa nusha nekaatnuitji. Turasha ji pataachiri ainaujai pengker nintimtunisar pujaj ina nunisrik chikich ainauj aisha pengker nintimtunisar pujustinuitji.
Mash nungkanmaya aishmang ainau tura nuwa ainausha, shuwin aints ainausha, tura ingkis ainausha, niish niish chichainayatang, tura ni Yusrin niish niish seainayatang, tura apu ainauncha niish niish umirin ainayatang, tura metekchau nintiminayat, tura kuikiartin ainayatang, tura kuikiartichu ainayatang, tura apu uchiri akiinayatang, tura inati uchiri akiinayatang, maanitsuk tura shamtsuk angkan pengker pujusarti tusar, mash nungkanmaya ainau ju aarmaunaka umikiartinuitai.
Nuniasha mash nungkanmaya ainau ni apurin umirinau asar, maanitsuk tura shamtsuk angkan pengker pujusarti tusar ju aarmaunaka umikiartinuitai.
Aints kichkisha maashtinuitai. Turasha aints kichkisha karsernum nangkami engkeashtinuitai. Turasha aints kichkisha nangkami awatrashtinuitai.
Aints ni inatirin akitsuk nangkami inarchatnuitai. Turasha aints angkan pujustas wakeraunka nangkamikia inarchatnuitai. Turasha aints ni inatirinka chikichnumka surukchatnuitai.
Aints ainaun nangkamikia awatrashtinuitai. Turasha wait wajaktintrincha nangkamikia susashtinuitai. Turasha chikich ainaun wishikrami tusar misu kuinkashtinuitai.
Aints chikich ainaun pase awajinamtaikia mash nungkanmaya apu ainau nuna turacharti tusar yaingkiartinuitai.
Aints mash metek nuwanmaya akiinau asaramtai, apu ainausha mash metek yaingkiartinuitai. Aintsun pase awajinamtaikia, apu ainau nu aintsun awatrartinuitai. Aints chikich aintsun pachis chichaak: Nuka mianchawaitai. Iikia metekchau ainiaji, tamatikia apu ayaak: Atsaj, nuka amijai metekaitai, titinuitai.
Aints chikich ainaun pase awajinamtaikia, apuka nu pase awasamurin tenap nekaatnuitai, tura nekau asa, nu aintsun yaingtinuitai.
Aints kichkisha nangkamrikia achikchatnuitai, turasha nangkamrikia karsernumka engkeashtinuitai, turasha nangkamrikia ninu nungkarinia jiikchatnuitai.
Aints chikich aintsun pachis: Nuka tunau turuayi tamatikia, apu ainau nu aintsun jiisar pengker anturkatnuitai. Turasha ni turamurin mash pengker nekaawar nangkamiar: Nuka tunau turuayi, tinamaitiat nu aintsnaka awatsuk akupkatnuitai.
1. Aints chikich aintsun pachis: Nuka tunau turuayi tamatikia, apu nu aintsu tunau turamurin pachis iniastinuitai. Apu iniamtai, chikich ainausha: Nu nekaami tusar iruntrartinuitai. Turasha nu aintska ni tunau turamurin pachis: Tu turamjai tusa etserkatnuitai, turasha ni ai mkatatkama yumatkamtaikia chikich aintsun: Chichartusta tamati, nu aints chichaamtai antuktinuitai. Turam nu aintska nekas Gobierno chichame umirkachiash tusar nekaatasar pujuinai, nu aintska tunaachawa nunisang pujau wainkatnuitai. Turasha awatrashtinuitai.
2. Aints Gobierno chichamen umirak pujamtaikia, nangkamikia awatrashtinuitai. Turasha Gobierno papi aarmauri jiisar, aints tunau turamtai, karsernum waruta nantua pujustatua tusar, tura kuikiasha warutmak akimiaktinuita tusar nekaatnuitai. Turasha Gobierno aarmauri nangkamasrikia nukapka karsernum engkeashtinuitai. Turasha nu aarmau nangkamasrikia nukapka kuikiasha akikti tusarkia tichatnuitai.
Nurinuri tsangkamachmataikia aints kichkisha ni jeen wayaashtinuitai, turasha ni weari ainauncha pachitskeka takaschatnuitai. Turasha ni warinchuri ainauncha takaschatnuitai. Turasha ni kartarin j iischatnuitai. Turasha niin pachis wait chichamnasha etserkashtinuitai. Nuna turinaunka, Gobierno kastikun susatnuitai.
1. Aints mash ninu nungkarin pachitsuk wekaasartinuitai. Turasha ninu nungkarin tuni pujutan wakerawa nuni pujustinuitai.
2. Aints mash ninu nungkarinia pachitsuk jiinkitnuitai. Turasha chikich nungkanmaya jiinkitnuitai. Turasha ninu nungkarincha pachitsuk waketkitnuitai.
1. Aints ainau nangkamiar chikich aintsun kajerinak pujuinamtaikia, nu aintska ninu nungkarinia jiinkitas wakerakka turuatnuitai. Turasha chikich nungkanam pujustas wakerakka pachitsuk nuni pujustinuitai.
2. Antsu chikich ainaun pase awajuka apu ainau wina awaturai tusa, ninu nungkarinia jiinkishtinuitai, tura chikich nungkanmasha tupikiakchatnuitai.
1. Aints mash ninu nungkarin akiinau asar nu nungkanmaya aints ainawai. Tura asaramtai nu nungkanmaya Gobiernori ni aintsrin yaingtinuitai.
2. Aints nu nungkanam akiinau asamtai, Gobiernori: Ameka ju nungkanúiaya ainchawaitme tichatnuitai. Turasha chikich nungkanam pujustas wakerakka, nu aintsun: Ameka nu nungkanam wechatnuitme, tichamnawaitai.
1. Aishmang natsaka nuwa nawantan nuwatkatnuitai, shuwin aints ainau, tura ingkis ainausha, chikich nungkanmaya ainausha pachitsuk nuwan nuwatkatnuitai. Turasha ni Yusrin niish niish seainayatang pachitsuk nu nuwancha nuwatkatnuitai. Tura uchincha yajutmartinuitai. Aishmang ainau, tura nuwa ainausha metek nuwanmaya akiinau asar, aishmangsha tura nuwasha mai wakeruninakka nuwatnaikiartinuitai. Turasha ni nuwarinka awatrashtinuitai. Turasha nuwa aishrin pase awasashtinuitai. Turasha nuwa ningki wakerak, aishrin ajapa ukuki, itur pujustaj tusa, turasha tuning pujustaj tusa, ningki nintimratnuitai.
2. Aishmangsha nuwasha mai wakeruninau asar nuwatnaikiartinuitai. Nuwa aishmangnasha tsuutakka ninumtsuk pujustinuitai.
3. Aints ni nuwarin nuwatak, uchirin pengker tsakatmartinuitai. Tura ni uchirin pengker tsakatmararti tusar, Gobierno ni aintsri ainauncha wainkatnuitai.
1. Jeenuka jea nurinurintai. Tura chikich aints ainaujai jea sumakaru asar mash nurintin ainawai. Ajartinka aja nurinurintai. Tura chickich aints ainaujai mash takasaru asar, mash nurintin ainawai.
2. Aintsu jeencha, tura ajarincha, waring achat mash ninu aa nunaka nangkamikia atanki jurukchatnuitai.
Aints mash pachitsuk ni wakerina nunasha nintimrartinuitai. Turasha nuka pengkeraitai, tu nintimsar pujuinauka pachitsuk turawartinuitai. Turasha nuka paseyai tai, tu nintimsar pujuinauka, nunaka inaisartinuitai. Ni jeen ni Yusrin seartas wakerinakka, pachitsuk turawartinuitai. Tura aanumsha ni Yusrin seartas wakerinakka nunasha turawartinuitai. Turasha ni Yusri chichamen pachitsuk nuiniarartinuitai. Turasha ni Yusrin umirkartas wakerinakka, pachitsuk umirkartinuitai. Turasha ni Yusrin pachitsuk: Maaketai tiartinuitai. Ni ayamtai kintari tsawaaramtaikia, pachitsuk ayamrartinuitai. Turasha ni wakerinaka pachitsuk iruntrartinuitai. Turasha ni wakerinakka ni Yusri umirtan inaisartinuitai.
Aints mash ni nintimina nunaka shamtsuk chikich ainauncha ujakartinuitai. Turasha chikich ainausha metekchau nintimau waininayatang nu aintsun kajerkar: Itatkata tichartinuitai. Chikich nungkanmaya ainau tina nunaka pachitsuk antukartinuitai. Tura chikich ainauncha ni antukmaurincha pachitsuk ujakartinuitai.
1. Aints mash maanitan wakerutsuk pujuinauka pachitsuk pengker nintimtunisar iruntratnuitai.
2. Turasha aints iruntan nakitakka chikich ainaujaisha iruntrashtinuitai.
1. Aints mash ni Gobiernorin umirkartinuitai. Turasha mash iruntrar chikich aints Gobierno aintsrijai chichasarti tusar, chicharkartin naamkartinuitai.
2. Aints mash ni Gobierno aintsrijai chichasartinuitai.
3. Gobierno ni aintsri ainau wakeramurin antuktinuitai. Tura jumchik musach nangkamaramtai, aints ainau mash: Yaki iinu apuri at tusar papichinam naarin aarartinuitai. Chikich ainauka nekarawarai tusar ni aararmia nunaka ujatsuk pujusartinuitai. Nunia papichi ainaun mash irumrar: Yana naari chikich naari nangkamasang untsuri at tusar anangtsuk nekapmarartinuitai. Nunia nu aintska chikich ainaun nepetkau asa apu wajastinuitai. Nuka elecciones tutayi.
Aints mash angkan yumatsuk pengker nintimsar pujusarti tusar, Gobierno ainau ni aintsri ainaun yaingkiartinuitai. Chikich nungkanmaya apuri ainausha Gobierno yaingkiartinuitai.
1. Aints mash wari takatna wakerinawa nunaka mash pachitsuk takasartinuitai.
2. Aintsu takatrincha tura nuwa takatrincha metek akiktinuitai.
3. Aints takakminak pujuinan'tai, ni weari ainaujai yumatsuk angkan pengker pujusarti tusar, metek akikiartinuitai. Ni takatrin takakminak pujuinayatang, ni kuikiari jeachu asamtai, yumamurin sumaktatkamar tujinkaramtai, Gobierno nu aints ainau yumatsuk pujusarti tusa yaingkiartinuitai.
4. Ii takatrin metek akikiarti tusar chikich ainaujai iruntrartinuitai. Turasha iruntrar: Ii takatrin tenap akikchamu asar, metek akirkarti tusar, takatan su ainaun chicharkartinuitai.
Aints mash ayamsartinuitái. Tura asaramtai kintajai metek ayamtsuk takakmaschartinuitai. Tura tuke inaitsuk takakmasu asar, jiista kintatisha ayamsaru waininayatang akikiartinuitai.
1. Aints mash ni weari ainaujai tsukamtsuk, tura entsatirincha yumatsuk ninu pujutirincha angkan pengker pujusartinuitai. Sungkurminakka tsuwakratnuncha j iisartinuitai. Tura sungkurminauka tura kakaichau pujuinauka, tura weamrar pujuinauka, tura takakmasartatkamawar uyumatinauka, tura waje aishri jakau asaramtai ni yumamurin sumaktatkamawar tujintinamtaikia Gobierno nu aints ainaun yaingkiartinuitai.
2. Nuwa jamtin ainauncha tura uchi ainauncha pengker yaingtinuitai. Uchi apaachiri atsaunka Gobierno pengker wainkatnuitai.
1. Uchi mash escuelanam engkemaawar nuimiarartinuitai. Uchi ainau nu nangkamtaik escuela primarianam engkemawaramtai, Gobierno nuinin ainaun akiktinuitai. Uchi ainau escuela engkemtsuk pujuschartinuitai. Uchi pengker nuimiaramtaikia, chikich escuelanam nuikiartin ati tusa, tura tsuwakratnusha ati tusa, waring achat nuimiarti tusa akupkatnuitai.
2. Uchi ainau, tura juun ainausha escuelanam engkeminamtai, nekas pengker aints wajasmi tusar nuimiartinuitai. Turasha ii Gobierno umirkami tusar, turasha chikich ainauncha pase awajtsuk pujusmi tusar nuimiartinuitai. Nuniasha chikich nungkanmaya ainaun pachisar, tura shuwin aints ainauncha pachisar, tura ingkis ainauncha pachisar, chikich ainau ni Yusrincha niisha seainawa nu pachisar nuimiartinuitai. ¿Waruka tuusha pujuinawa? tusar nuimiaru asar, nu aints ainaun wishiktsuk nijai amikmaatnuitai. Nuniasha maanitsuk angkan pujusmi tusar, chikich nungkanmaya ainaun pachisar escuelanam pengker nintimtikratnuitai.
3. Uchirtin ainau ningki wakerinak: Uchirun wari escuelanmak engkeataj tusar nintimrartinuitai.
1. Aints ainau jiista najanawartas wakerinamtaikia, tura aints ipiakratawaramtaikia, mash winiarti tusar tsangkatkatnuitai. Turasha mash iruntrar makin sumakar, kuikian metek akimiaku asar, pengker nuimiaru asar, nujai takakmasarti tusar tsangkatkartinuitai.
2. Aints warinchuchirin najanau asamtai, chikich aints ni najanachiat: Wi najanamiajai tichatnuitai. Turasha nu warinchuchin wakerakka nurinurin akiktinuitai. Nu warinchun takakmak pujak aints tunaamaramtaikia, Gobierno nu warinchu takatsuk asataram, tusa surimkatnuitai.
Ju aarmauka mash nungkanam pujuinau umirkarti tusar apu ainau inarartinuitai.
1. Aints mash iruntrar angkan pengker nintimsar pujusarti tusar, apu ainaun yaingtinuitai.
2. Aints ainau angkan pengker pujusartas wakerinauka chikich aints ainaun pase awajtsuk turasha maanitsuk pujusarti tusar, turasha mash iruntrar metek pengker pujusarti tusar, Gobierno aarmaurin umikiartinuitai.
3. Aints mash angkan pengker pujusartas wakerinauka ju aarmaunaka umirkartinuitai.
Ju aarmausha wainkaru asar, tu tawai tusar, nekainau asar, aints angkan pengker pujusai tusar, apu kichkisha surimkachartinuitai. Tura chikich aints ainausha nunaka surimkachartinuitai.
AANGESIEN erkenning vir die inherente waardigheid en die gelyke en onvervreembare reg van alle lede van die menslike ras die basis vir vryheid, geregtigheid en vrede in die wereld is;
AANGESIEN minagting vir menseregte barbaarse dade wat die gewete van die mens aangetas het en die aanvang van ’n wereld waarin mense vryheid van spraak, geloof, vrees en behoefte het, gesien word as die hoogste aspirasie van die gemiddelde mens;
AANGESIEN dit noodsaaklik is dat menseregte deur die wet beskerm word ten einde te voorkom dat mense nie gedwing gaan word om in opstand teen tirannie en onderdrukking te kom nie;
AANGESIEN dit noodsaaklik is om die ontwikkeling van vriendelike bande tussen nasies aan te moedig;
AANGESIEN die volke wat lid van die Verenigde Volke Organisasie is, hul geloof in fundamentele menseregte in die Handves beklemtoon, in die waardigheid en waarde van die menslike persoon, in die gelyke regte van mans en vrouens en dit ten doel het om sosiale vooruitgang en ’n beter lewenspeil in groter vryheid te bevorder;
AANGESIEN Lidstate hulle voorgeneem het om in samewerking met die Verenigde Volke universele respek en agting vir menseregte en fundamentele vryheid te verwesenlik; en
AANGESIEN ’n algemene begrip van hierdie regte en vryhede van groot belang vir die bereiking van hierdie voorneme is,
Verklaar die ALGEMENE VERGADERING
Hierdie Universele Verklaring van Menseregte as ’n algemene standaard vir die verwesenliking deur alle mense en nasies, om te verseker dat elke individu en elke
deel van die gemeenskap hierdie Verklaring in ag sal neem en deur opvoeding, respek vir hierdie regte en vryhede te bevorder, op nasionale en internasionale vlak, daarna sal strewe om die universele en effektiewe erkenning en agting van hierdie regte te verseker, nie net vir die mense van die Lidstate nie, maar ook vir die mense in die gebiede onder hul jurisdiksie.
Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree.
Elke persoon het die reg tot al die regte en vryhede soos in die Verklaring vervat is, sonder uitsondering van enige aard soos op grond van ras, geslag, kleur, taal, godsdiens, geboorte of enige ander status.
Daarbenewens sal geen onderskeid op grond van politieke, geregtelike of internasionale status van die land of gebied waartoe ’n persoon behoort gemaak word nie, hetsy dit ’n onafhanklike trust, nie‐selfregerend of onder enige ander beperking van soewereiniteit is.
Elkeen het die reg tot lewe, vryheid en sekuriteit van persoon.
Niemand sal in slawerny of knegskap gehou word nie; alle vorms van slawerny en handel in slawe sal verbied word.
Niemand sal gemartel word of aan wrede, onmenslike of vernederende behandeling of straf blootgestel word nie.
Elkeen het oral die reg tot erkenning as ’n persoon voor die reg.
Almal is gelyk voor die reg en het die reg tot gelyke beskerming van die wet. Almal het die reg tot gelyke beskerming teen enige diskriminasie ter skending van hierdie Verklaring en teen enige aanmoediging tot sulke diskriminasie.
Elkeen het die reg tot effektiewe kompensasie deur bevoegde nasionale tribunale vir dade wat hul fundamentele reg skaad wat deur die wet of grondwet aan hulle gegee is.
Niemand sal aan arbitrêre arrestasie, aanhouding of bannelingskap onderworpe wees nie.
Elkeen het, in volle gelykheid, die reg tot ’n regverdige en openbare verhoor deur ’n onafhanklike en objektiewe tribunaal, in die bepaling van sy regte en verpligtinge en die ondersoek van enige kriminele saak teen hom.
1. Elkeen beskuldig van ’n strafbare oortreding het die reg om as onskuldig beskou te word tot skuldig bevind volgens die wet, in ’n openbare saak waarin hy verseker is van die nodige verdediging.
2. Niemand sal beskuldig word van ’n strafbare oortreding as gevolg van enige daad of nalatigheid wat volgens nasionale of internasionale wet nie ’n misdaad ten tye van die pleeg daarvan was nie. ’n Swaarder straf sal ook nie opgel word as die straf wat toepaslik was ten tye van die oortreding nie.
Niemand sal onderworpe wees aan arbitrêre inmenging met sy privaatheid, familie, woning of korrespondensie nie, of aan aanvalle op sy eer en reputasie nie. Elkeen het die reg tot beskerming deur die wet teen sulke inmenging of aanvalle.
1. Elkeen het die reg tot vryheid van beweging en verblyf binne die grense van elke staat.
2. Elkeen het die reg om enige land te verlaat, insluitende sy eie, en na sy land terug te keer.
1. Elkeen het die reg tot asiel in ander lande.
2. Daar mag nie op hierdie reg aanspraak gemaak word tydens vervolging vir nie‐politieke oortredings of dade wat strydig is met die doelwitte en beginsels van die Verenigde Volke nie.
1. Elkeen het die reg tot burgerskap.
2. Niemand se burgerskap sal arbitrêr afgeneem word nie en niemand sal van die reg ontneem word om afstand te doen van burgerskap nie.
1. Volwasse mans en vrouens, sonder enige beperking as gevolg van ras, nasionaliteit of godsdiens, het die reg om te trou en met ’n familie te begin. Hulle kan aanspraak maak op gelyke regte ten opsigte van die huwelik, tydens die huwelik en tydens ontbinding van die huwelik.
2. Die huwelik sal plaasvind slegs met die vrywillige en volle toestemming van die voornemende huweliksmaats.
3. Die familie is die natuurlike en fundamentele groepseenheid van die gemeenskap en kan aanspraak maak op beskerming deur die gemeenskap en die Staat.
1. Elkeen het die reg om individueel en in assosiasie met ander eiendom te besit.
2. Niemand se eiendom sal arbitrêr afgeneem word nie.
Elkeen het die reg tot vryheid van denke, gewete en godsdiens; hierdie reg sluit in die reg om van godsdiens of geloof te verander en die vryheid om, hetsy alleen of in ’n gemeenskap, hierdie godsdiens of geloof te beoefen deur verkondiging, aanbidding of heiliging.
Elkeen het die reg tot vryheid van opinie en uitdrukking; hierdie reg sluit die vryheid in om opinies sonder inmenging te lug en om inligting en idees te vra, te ontvang en te deel deur middel van enige medium ten spyte van grense.
1. Elkeen het die reg tot vryheid van vreedsame vergadering en assosiasie.
2. Niemand sal gedwing word om aan ’n assosiasie te behoort nie.
1. Elkeen het die reg om aan die regering van sy land deel te neem, hetsy direk of deur vrylik verkose verteenwoordigers.
2. Elkeen het die reg tot gelyke toegang tot die openbare dienste in sy land.
3. Die wil van die mense sal die basis vorm van die owerheid of regering, en hierdie wil sal uitgedruk word deur middel van egte tussenverkiesings.
Elkeen, as ’n lid van die gemeenskap, het die reg tot bestaan‐sekerheid en kan aanspraak maak op die verwesenliking van die ekonomiese, sosiale en kulturele regte wat noodsaaklik is vir sy waardigheid en die vrye ontwikkeling van sy persoonlikheid, deur middel van nasionale pogings en internasionale samewerking en volgens die organisasie en hulpbronne van elke staat.
1. Elkeen het die reg om te werk, tot die vrye keuse van arbeid, tot regverdige en gunstige werksomstandighede en tot beskerming teen werkloosheid.
2. Elkeen, sonder diskriminasie, het die reg tot gelyke betaling vir gelyke werk.
3. Elkeen wat werk kan aanspraak maak op regverdige vergoeding wat aan hom en sy familie ’n menswaardige bestaan verseker en wat aangevul kan word deur ander vorms van sosiale sekerheid, indien nodig.
4. Elkeen het die reg, ter beskerming van sy belange, om vakbonde te stig en daarby aan te sluit
Elkeen het die reg tot rus en vrye tyd, insluitend redelike beperkings op werksure en periodieke betaalde verlof.
1. Elkeen het die reg tot ’n lewenspeil wat voldoende is vir gesondheid, welsyn vir homself en sy familie, insluitende kos, klere, behuising, mediese sorg en noodsaaklike bestaansekerheid, en die reg tot voordele of onderstandsgeld tydens werkloosheid, siekte, ongeskiktheid, weduweeskap, ouderdom of ’n tekort aan lewens‐middele tydens omstandighede buite sy beheer.
2. Moeders en kinders kan aanspraak maak op spesiale sorg en hulp. Alle kinders, hetsy binne‐ of buite‐egtelik, sal dieselfde sosiale beskerming geniet.
1. Elkeen het die reg tot opvoeding. Opvoeding sal gratis wees, ten minste in die elementêre en fundamentele stadiums. Elementêre opvoeding sal verpligtend wees. Tegniese en professionele opvoeding sal geredelik beskikbaar wees en ho’r opvoeding sal net so geredelik op meriete beskikbaar wees.
2. Opvoeding sal gemik wees op die volle ontwikkeling van die menslike persoonlikheid en op die bevordering van respek vir menseregte en fundamentele vryheid. Dit sal begrip, verdraag‐saamheid en vriendskap tussen alle nasies, rasse of etniese groepe bevorder, asook die aktiwiteite van die Verenigde Volke in die handhawing van vrede.
3. Ouers het die reg om te kies watter tipe opvoeding hulle kinders ontvang.
1. Almal het die reg om vrylik aan die kulturele lewe van hul gemeenskap deel te neem, om die kunste te geniet en in wetenskaplike vooruitgang en voordele te deel.
2. Elkeen het die reg tot die beskerming van die morele en materi’le belange wat spruit uit enige wetenskaplike, letterkundige of kunswerk deur hom geproduseer.
Elkeen is geregtig op ’n sosiale en internasionale orde waarin die regte en vryhede beskryf in hierdie Verklaring ten volle verwesenlik kan word.
1. Elkeen het verpligtinge teenoor die gemeenskap waar alleenlik die vrye en volle ontwikkeling van sy persoonlikheid moontlik is.
2. In die uitoefening van regte en vryhede, sal elke mens slegs onderworpe wees aan die wetlike beperkinge ingestel om deeglike erkenning en respek vir die regte en vryhede van ander te verseker en om die redelike vereistes na te kom vir sedelikheid, openbare orde en die algemene welsyn van ’n demokratiese gemeenskap.
3. Hierdie regte en vryhede mag in geen geval strydig met die doelwitte en beginsels van die Verenigde Volke uitgeoefen word nie.
Niks in hierdie Verklaring mag interpreteer word as impliserend dat enige Staat, groep of persoon die reg het om deel te neem aan enige aktiwiteit of enige daad wat gerig is op die beskadiging van enige regte en vryhede hierin beskryf nie.
Ashi aents yakat muun aidaunmaya ijunjamunum, tsawan 10 de diciembre 1948 tin etsejau ainawai, juju ashi aents aidaunum uminkatin ati tusa. Nunu tsawantai jintiajajui chichaman dutika ashi nugkanum iwainaju ainawai, aents nii anentaibau, nii wakejamu yupichu dutikashmin chichajamunum ayamkagtaun. Tuja tiaju ainawai: Juju chicham pegkeg jintiagmawa juka juwig nagkankashti, ashi nugkanum dapampaejati, yakat muun aidaunum, yakat piipich aidaunmashkam, papi aujtainmash ashi tutinjati tiajui. Tuja papinum agajag sujuktinme tiajui ashi aents aidau aujus dekatnume tusa. Makichkish ugkamuk atsuti tiajui.
Juu ainawai ima dekas jikattsa chichamjukmauk: Agkan pujut, tikichish waitkascham pujut, agkan takaku tikichish atankishmin pujut; agkan uyumakas pujusa takat, tikichi jinti niimjutsuk. Yaunchkek aents ashi nugkanum juna dekawag shiig ayamjumak pujus takajakchajui. Juna shiig dekainachu tuke ukmauwa nunin asamtai. Ashi aents anentaimainak, aentsuk tuke waitkatais aawa anentaimaidau. Nuninak makimakichik aents ditak chichamjumka ayamjumamainnak dekainachu.
Tuja juju aents chichamjumka, ayamjumka pujumainnak ‐ dekashbaun nagkamak jikiaju ainawai. Aents aidau aentschau utugmaina anmamut kuashat pegkegchaunum katsekeamun, anentaimaunash yupichu chichakchamin awajuinamun wain wajainak iwainakajui. Dutikamun aents aidau wainak kuashat puyatjus wakejukajui. Nuniak ashi nugka muunta jui aents batsamas ishamkagtutsuk, waitkas, puyattsuk dita dekaskeapi tusa anentaimsa Apajuikesh, tikich wájikesh anentaimtamunash shiig aneasag dakunkut dutikatnume tia;\ui. Aents ayamjumka, chichamjumka pujamuk dekas tikichish yapagtuashmin nii wajuk makichik aents anentaimuak dutiksag chichamjumak pujustin ati tiajui. Aents dakitauk waitkasa takamtiktaig, apu waitkagkagtinu inakeg, chichame antugchataig, aents wagagsa najaki chichagtaig achagti tiajui. Nuniak nunashkam tiajui: Tikich nugkanmayajaish ishamnaitsuk, shiig anendaisag atueyin agtinme tiajui (Tusa juna agajaju ainawai):
Yakat muun aidaunmaya ijunjamunum, papinum agajag emetjau ainawai, aents anenjas dutikmain aidaun, aentsti imanjish aentsmasa diitan, tikich aidaujaish betek atan, nuwashkam aishmagshakam; tuja juju chicham aidau dekaskeapi tabau emtiktanash.
Nuigtushkan yakat muun aidaunmayajai ijunja, tikich nugkanmayajai yainit nagkamna jushakam aikasaik emetja emtikami, aents agkan pujus anenjas chichamain aina aujai tiajui.
Nunashkam tiajui: Juju takat sumamsag jushaka¡n puyatjusa shiig uminkati, agkan chichat, agkan pujut, ashi aentstinum ajutkagtau asamtai tiajui.
AENTS UNTSUJI IJUNJAMUNUM
etsejamu
Juju aents yupichu anenjas dutikmain aidau etsegna duka ashí yakat muun aidaunmayash pee kakanmain ainawai, makichik anentaimtak ati tusag, dutikaku ashi aents aidaunum, ijuntuja takatai aidaunmashkam; dutikaku emtikami anenjas chichamain, agakan tikich waitkascham pujut aina juju; tuja aikasag ashi nugkanmaya aidaush dekaskeapi titinme, yakat imaan aidaunmayampap takasajuita tusag, nunu nugkanum pachinak batsatainaushkam.
Ashi aents aidauk agkan akinui, betek eme anentsa aentsmasa diyam atanmash, tuja aents anentaibau, aents dutikatasa wakej amu yupichu dutimainnum, tuja ni wakejamun takakush tikish bakushminnum, nuniak tikish aidaujaish shiig yatsuta anmamut ati tusa.
Ashi aentsun ajawai nii anentaibau yupichu dutikmain, tuja agkan tikich waitkascham pujamushkam etsejamui, ima aents pujunukechu, aishmagnukechu, tikich chichaman chichaku, tikich apajuin etsagkin, niish anentaimkau, tikich nugkanmaya, ujunauch, wiyakush, yaja akidau akushkam, ashi betek agkan ainawai.
Nuigtushkan makíchik aentskesh nagkaegam achatnai agkan pujutnumak apu aidau dakitamu aigkish. Tuja aents nugka akanjamunum pujaush, ashí betek apu pujamunum pujuidau agkan chichamainji, takamainji, dutikmainjish ajuina nunisag aagtinai. Nugka akankamumun pujawai tusa anenjas chichakchamin, anenjas takaschamin, anenjas puj uschamin anentaimtam amaitsui; tikich nugkanmaya apu chichamen pujuidaushkam antsag ashi betek aidau asamtai.
Ashi aents aidauk wainka wakegaku ayamkenchau maa ajapeamak achatnai. Ashi aentsnak ajawai puyatjumkas pujut, tikich waitkascham shiig agkan pujuta nunu.
Makichik aentskesh inak ema apusa waitkamak amaitsui. Aents wainka inaku waitkastin timauk atsawai ajumaish tuke dutikashtin timau asamtai.
Aentschau utugmaina anmamut achika apusa wainka suimak suwaku waitkamak achatnai aentsuk.
Ashi aents aidauk ashí nugkanum agkan pujumainai ni wakejamunum nuniak ashi aents aidau chicham umiktin aina juna betek umimainai, umitsuk inaimaitsui tikich nugkanum pujajai tusa.
Chicham aents aidau umiktin agaja iwainagbauwa nunu ayamkagtamunmag betek ainaji, nuniau asamtai aents aidau imamchauch anentaimtusa diyam amaitsui, chicham umiktin agagbau ashi aentstin ayamkagtau asamtai.
Apu aidau nuni takantsati iina nugken tusa jintiagbau, nuniashkush chicham ashí aents aidau umikti tusa iwainagbau aig, nuna betek umitsuk waitkam, apu aidau emtin ajankas etsegtumamainuk agkan ajutjamji.
Makichik aentskesh tutit chichamji atsujaig wainka achika egkea waitkamak achatnai, dutikashkuish nii pujamujinia jiki ajapeam achatnai.
Ashi aentsnak agkan ajawai tikich aidaush chicham antujam atanum, apu chichama dakuen, chichama epegkin aidau ijunjamunmash, aents chichamuk puyattsa antujam amainai. Apu aidau aents katseknak nii bakumamainj i ajaig patayi asamtai ayamjuktatus pegkegnum inagnamaitsui, nuniashkush nii tuke aneas kajejak wainak dekaskechu aig baku inaimaitsui. Dekas yaita ayamjam amainush, tuja yaíta bakumamainush nuna shiíg dekamanínai.
1. Ashi aents aidau tutit chichamji ajamu, chicham shiig ejetuskek wainka suimak suwakuik waitkamaitsui, waitkatsuk apusa dekagmainai. Tuja apu chichaman ínagdau aidau aents wajuk ayamjumkaya uwemainaita nuna takakush chicham umiktin agagbauwa nuna aintus dekagmainai, aents bakumamainji atsugbaush shiig ayamjumamain asamtai.
2. Makichik aentskesh chícham iina nugkeniatik umiktin, nuníashkush tikich nugkanmaya chicham umiktin aidaun betek umikchamtai suimak sunasti tusa chicham najatmaitsui yama nuniamu wainmawaik tichau ayatku, tsawan nagkaemakiu aig imapamak.
Makichkish aentsuk nii pujutaijin tikich pachintua nii dakitamun atsam takamainaitme, pujakmesh ajam pujumainaitme tusa yapagtuatasa waitkam amaitsui, dutikashkush jeenkesh, patayi pujamunakesh, tikichi jeenkesh jeteka, aentsun ajantus diitsuk wainak waftkamaitsui. Ashí aentsnak ajawai aents wainka waitkamaitsuí tusa agagbauwa awi ayamjumka pujamu. Aentsuk wainka jetetaik pujumaitsui, wainka jetejatmainai tabau atsau asamtai.
1. Ashi aentstik agkan ajankas wekaemainaitji jinia apu nugka chichamjukbaunmag, tuja ji pujustinchakam ji nugka wakesa egaka jujui pujustajai tusa pujumainal.
2. Ashi aentsnak agkan ajawai tikich nugkanum weamush, tuja ditanmau nugkanmakesh, nunika tikich nugkanum weuti ataktu wakitki iina nugken tamushkam.
1. Ashi aents aidau, waitkastasa egamu akush, uyumakas agkan egamainai nii uwemainun, tuja nunu uwemtainum wayag shiig waitkascham pujumainai jiintsuk; junak tikich nugkanmakesh yupichu dutikmainai.
2. Tuja juju nuniamuk tikich nugkanmaya aidau dakjtmajnkesh katsekmakchau asa, tutjt chichamjish imán ajashbauti nunimainai. Kuashat pegkegchau takatsuk nunimaítsui. Nuna imanun takasunak makichkish dutikag uumaitsui.
1. Ashi aents aidauk nii nugkenia papinak takaku amainai, jimaja papigtin amaitsui.
2. Makichik aentskesh, tikich aentsun papijum yapajiata jujuiya papi takamainaitme tusa dakitaunakek yapagmitkamaitsui. Nutikashkush makichik aents nii nugkenian papín idaiyak jujuiya papin jukin juiya aents atajai tutaish atsa tusag utugmaitsui nii wakegaunakek.
1. Aishmag, nuwashkam tsakaja uminkag utujimtsuk agkan nuwenmainai, nunimaitsui nuwenmaitsui tusaish tumaitsui tikich nugkanmayajai nuwenatag takuish, nuniashkush nii tikich Apajuin etsagkin akush, mai wakejuniakug agkan nuwenmain ainawai, nunik mai shiig anendaiyas pujumainai. Tikich nugkanmayaj aish wagkag nuwenati, tikich aentsjaish wagkag nuwenati tusag utugmaitsui wakejuninaunakek. Tuja dita mai ínainaisatag tutaishkam aikasag dutikmain ainawai.
2. Ashí aents nuwenkug ditak mai wakejunis chichasag nuwenmainai, wakejuniachunak waitkas nuwemain ainatsui.
3. Aents nii nuwejai, uchijijaí batsatbauk dakittsa diyamak achatnai ajumaish, dita aidau kawetan, yakat muun ematan ikawean asamtai, ashi aents nui batsatkau aidaush kuitamainai, ayamjumainai dita atsumamunum, aikasag nugka apujishkam yupichu ayamjumainai, yaitnashkam yaimainai.
1. Ashi aents aidauk agkan yupichu ditash takatjigtin, ditash wajigtin amain ainawaí. Tuja ashi aents ijuntuja takatainmash niishkam yupichu pachinak takamainai.
2. Makichkish tikich aents wajijinatatus takamunmag pachintuk juka ajamek takamaitsume tusag akasmatmaitsui. Aents niish takauk wainka takatji akasmatmaitsui.
Ashi aentstin ajutkagtawai agkan jintiaja anentaimtanum, Apajui umigtanmash, tikich Apajuima pujamu yapajintanmash, aikasag ajutkagtawai ii dekaskeapi tamau etsegtanmash, tikich ujatnumash, aents tuwakbaunum etsegtash, nuniashkush dita ijunja chichataij in etsegtanmash, jintitnumash, apajui etsagtanmashkam.
Ashi aents aidau nii anentaibaun chichaktag takush anenjas chichamainai, tuja nii anentaibau chichamunmash wainka waitkam amaitusi nunu nii chichamu dekajua ashi dapamtugtasa nunuig inagnatsuk.
1. Ashi aents aidau agkan shííg aneas, tikich aents aidaujai íjunjatag takush ijunmainai, tikichjai atukatag takush anenjas atuemainai, tujash wainak tutit chichaman aeptsuk.
2. Makichkish tikich aents ijunjag takainamunum pachia awayatasa waitkam amaitsui.
1. Ashi aents niina nugkenia apu takatjín tutupnik pachinak takastag takush anenjas dutikmainai, nuniashkush apujai takau aidau etejamkesh waya takamainai.
2. Ashi aents aidau apu namkatag takush anenjas tikich aents apu namaina nunisag naamaínai niína nugken.
3. Ashi aents aidau wakejusam apu naamak taka nunu ima pegkejai, nunu aents wakejamuk apu adaimunum aents aidau papinum agajag ajapjamunum nii ima kuashat wagakiu anaimawa nuwai. Nunu papi agaja apu adaikatasa ajapeamuk ashí aents muun, nuwa muun papigtin aidau dutikmainai, ukagkesh, paan iwainakagkesh, tujash anenjas agkan dutikmain asamtai.
Ashi aents aidau, aents kawem batsatbaunum pachinak pujakush agkan kajitmamas shig aneas pujus umigmamainai atsumamujin, unuimatjinash, tikich aidau atsumkas, waitkas pujamujai betek pujutan, apu nii pujakbaunmaya, tikich nugkanmaya apujaigkesh kakas pujut pegkeg jukimunum pujakush.
1. Ashi aentsun ajawai takat anenjas pujusa takatnum, nuniak nii wakegamun egaka takamainai, tuja nunu takatnumak tikich aidaujau betek takak, tikich aidau kuichik juwamujai niishkam betek jumainai. Aikasag aents takak pujaush wainka jiiki ajapeam amaitsui.
2. Ashi aents aidau agkan shiig aneas nii takamunum tikich aidaujai betek kuichkin jumainai, wainak juka ujumchik akinkati tama amaitsui nunu takatnak takaigkik tikichin ima ewaegak akiayaitak.
3. Ashi aents aidau dita takamunum kuichik juwamu eketmaunmash, tikich aidaujai betek eketam amainai, ekek juwak ememen niina patayinash yaimain asamtai, tuja aents takau waittaish aikasag kuitamain ainawai pachitsuk inaitsuk.
4. Ashi aents aidaun ajawai takat takamunum shiig akijuinashkui chichamjumkatasa ijuntai najanbaunum.
Ashi aentsun ajawai takat takaku pujamu inagnaka ujumak tsawantai ayamain. Nunu nii ayamku tsawan megkaemunmash kuichkinak megkaetsuk takaku juwamujai betek jumainai.
1. Ashi aents aidau dita wakegamu umigmamka emetnaja pujumainuk agkan ajawai; aikasag niina patayinashkam. Tuja jata uwemtuja pujutnumash, yuta yuwa pujutnumash, waitkas pujutnumash, jaanch nugkutnumash, jeena pujutnumash, jaaku ampimatnumash ashi aents aidaujau yainitnumash, nii takatji emetja takatnumash, jaaku aents takau aidau ampimatain ampimamush takaschamin wajasa ajin yayam atanmash, wajemeamtai yayam atanmash, muunpaki kakaja takaschamin wajasa ajin yayam atanmash ashi ajutjamji yupichu anenjas yayam atanum.
2. Nuwa uchuchin jujeakui, uchuch akinushkam mai puyatjusa kuitaman amainai. Uchí iina nuwen akinu, nuniashkush iina tsanijinkish akinamtaish shiig puyatjusa kuitamam atinai. Uchi akinamtai wainka kuitamtsuk, pachitsuk inaimak amaitsui.
1. Ashi aents aidau agkan anenjas pujus unuimamainai. Unuimagtasa augbauk akikchauwai tiki anenjauchi. Yama nagkamsa dekatkau unuimata au dekatasa augbaunmag makichik aentskesh ausashtajai tusag dakitmaitsui, dakitakush augmainai aents aujtsuk pujumainai timau atsau asamtai. Tuja nuni ewaesa takat yupichu jukimig tusa aujtainmash ashi aents yupichu augmain aínawai. Tuja nuní nagkaemas emtuk ausatag takush nii papi aujtainum megkaetsuk shiig weakug tikich eemtuk aujuinamujai betek augmainai. Shiig unuimag weaunak amek aujmaitsume tusag inaimitkamaitsui.
2. Unuimatak pegk¿jai jina aentsti imanjiya nunu nuni nagkaemasa pantu iwaintumkatasa, nuniaku ashi aents aidaujaish aentsmatnaisa niniamu amain asamtai. Tuja ashí aents agkan pujamushkam shiig dekagnaimainaitji, tikíchish ajantusa antugmainaitji tikich aents weantu aidaujaish, tikich Apajuin etsagkin aidaujaish, Nuniaku emtikmainai tikich nugkanmayajai atueja shiig agkan manit atsamunum ajutnaita nunu.
3. Ashi muun uchigtin aidauk anenjas etegmainai nii uchiji wajukunma aujus unuimamainaita nuna.
1. Ashi aents aidau anenjas pachinak takamainai unuimatai aidau takamunum nina yaktajin yaigtatus, nuniak eemtikmainai unuimagtasa dekatai aidaun, tuja nunu emtikamunmayan niishkam pegkejan jumain asá.
2. Ashi aentsun ajawai nii takatji nigki iwainamainji, unuimagtasa dekatai aidau agagbaunakesh tikich atagki iwainamaitsui, tikich takat aidaushkam aikasaik dutikmaitsui, aents imanchau anentam aig tusa.
Ashi aents aidau anenjas iwainamainai chicham aentsti tikich nugkanmaya aidaujai, iinia nugkanmaya aidautish umiktin ashi nugkanum agaja iwainagbauwa au shiig uminkati tusa chichamjamun.
1. Ashi aentsun nii yakat pujamunum umimain ajawai, nunu dutika umiamunum niishkam agkan anentaimtajin emtikmain asa. Ashi aents nii yaktajin takainamun yaimak anenjas pujumainai.
2. Chicham umiktin agagbau juu aidau umimainai tawa dutiksag ashi aents nii wakegamun takakush takamainai, agkan pujamujishkam nunisag, nuniak dekas chicham umiktin aidaun, agkan pujutan ashi ajantusa diyamun iwainamainai tikich aents aidau emtinish, ditashkam antsag batsamsatnume dita wakejamun takainakush tusa.
3. Juju agkan dutíkmain, agkan pujuta dushakam, makichkikesh ashi aents tikich nugkanmaya aidaujai dita wakesa atus uminkatin atí tusa nagkamamu aigkik yaja yapajia takamain ainatsui.
Yamai juju chicham umiktin aidau iwainagbauwa juna nii yaja antuk yapajia takak aents agkan pujus anenjas takamainai tamau aina juna emegkaumaitsui yapaj itnakesh yapaj imaitsui chichaman.
Sɔsó egbexɔxɔ do amɛnyinyi to alɔkpa ɖekpo kpwimɛ kodo enusɔsɔ ci wò yi dogù wawa do eseji ko fàfà le ègbɛ̀mɛ̀,
Sɔsó eɖemasɔ le agbetɔ yɔyɔ be agbetɔ mɛ ci yi dɔn kanlinnuwawa va egbɛmɛ, yi agbetɔ fɔn egu, yi shinxomɛ, ehɔnwo yi dɔ yi ejukɔnwo ɖé egbefan be agbetɔwo le vo a xonuxonu, a vo a xɔse, a gbédɔn a gu aya le ekɔ,
Sɔsó agbewɔxɛ kpɔkpɔ do ese ji ɔ, e le veviɖe be wo de ɖo a ʒin amɛji; nɔ de nyi nɛnɛ ɔ, agbetɔ a va sɔ ezɔ ta, a sɔ nyidɔn le akɔn, a fɔngu do eganwuamɛ kodo amɛtafudotɔwo ji,
Sɔsó ŋusɛndodo nɔ ɖekawawa ko exlɔdodo a yi ŋukɔ le ejukɔnwo gblamɛ,
Sɔsó enyɔ ciwo yi le esewemamɛ wowo ejukɔn ciwo yi do ƉEKAWAWAGBƐ gbé ɖegbefan yi nu be yewo kando agbetɔ cɛwo ji, le amɛnyinyi ko eyi wanawomɛ, lé ŋusuwo kodo nyɔnuwotasɔwɛmɛ, yi yewo sɔ egbe ɖo eju nɔ nɔnɔmɛ, ŋukɔyiyi, nɔ agbemɛnɔnɔ a nyɔ nɔ amɛ kpu, nɔ agbetɔ a kpɔ vovo a wa enu ci yi drwi,
Sɔsó ejuwo kodo wowo kplekplegbɛ gbesosomɛ, nɔ wo a sɔ na bubu agbetɔ, a mi dàdà le eyi cɛwo ji nɔ agbetɔ a vo fàfà,
Sɔsó dandandanmɛ ɔ, gbɔhwe agbe tɔwo a wa do egbèfan lɔ ji ɔ, wo ɖo a ɖó susu ɖekɛ do acɛ kodo vovokpɔkpɔ lɔ wo ji.
EYITAƉO
BƆBƆGAN ƉE EGBEFAN CƐ sɔso acɛ agbetɔtɔwo ŋu;
Egbefanɖeɖe cɛ yi nyi ejukɔnwo, pleŋu dɔ, yi wo a wa nɔ, yi amɛshyamɛ kodo wowo bɔbɔwo a ɖo nɔ eŋukuvi, a tekpɔ, sɔto enukplankplan ko eŋununyanya gomɛ, a tekpɔ nɔ amɛbubu ko vovokpɔkpɔ a yi amɛshyamɛ kodo wowo bɔbɔwo a ɖo nɔ eŋukuvi, a tekpɔ, sɔto enu kplankplan ko eŋununyanya gomɛ, a tekpɔ nɔ amɛbubu ko vovokpɔkpɔ a yi ŋuko keŋu nɔ, le blɛwublɛwumɛ ɔ, edɔ lɔwo a nyi wawa le ejukplekple lɔwo mɛ, nɔ wo a zan wo nyɔnɔnwitɔ le amɛ ciwo yi do kple kplegbɛ lɔwo xwe kodo amɛ ciwo yi wo sɔ do alɔmɛ nɔ wo nɔ́ wo a kpa acɛ nɔ wo.
Agbetɔwo pleŋu vanɔ gbɛmɛ ko vovoɖeka gbeswɛgbeswɛ, sɔto amɛnyinyi ko acɛwo gomɛ; wo xɔnɔ susunywin ko jimɛnywi so esexwe. Wo ɖo a wɛ nɔvi ɖaɖa wowo nɔnɔwo gbɔ.
Amɛɖekpokpwi ɖo a kpɔ nyɔna le acɛ ko vovo ciwo yi le egbe fanɖeɖe cɛ lɔ mɛ. Amɛɖe de ɖo egbe a mɔ akɔ, gbaza, ŋusukonyɔnunyinyimɛ, egbe, sɛ̀nsɛ̀n, politikinyɔ alo enyɔbuɖewo ci yi kan agbetɔ, dɔkun, jijixwe alo enyɔ alɔkpabuɖe yi a na yi agbetɔ da kpɔ nɛnɛhan nyɔna.
Sɔ́ zeto yɛnu ɔ, wo de ɖo egbe a zɔndo politikise alo jejeshi le xixemɛ nɔ eju amɛɖeétɔ nu a ɖe eju lɔ do akpo. Nɔ eju cimɛ amɛlo so xɔ ablɔɖe can e le ejubuugɔnmɛ can, ɖe le yiɖekishi can alo ɖe ɖo egbe a zan yiɖeki le ci e drwi nɛnɛ can ɔ wo ɖe ɖo egbe a ɖidoakpo.
Amɛɖekpokpwi ɖo nɔ agbenɔnɔ le vovokpɔkpɔ ko kandoji amɛnutɔtɔ mɛ.
Amɛɖe ɖe ɖo egbe a sɔ ehalɔ wa ahwashi alo kannumɔ; agbetɔ a sɔ wa ahwashi alo kannumɔ le alɔɖekpo kpwinu nyi ese.
Wo ɖe ɖo a ɖe efun nɔ agbetɔ, kpɔ wo ɖa do aya nɔ agbetɔ, a wa xomɛvevenu, elannu alo enuɖèagbetɔkpɔtɔ nuwo kodo mɛɖekpokpwi.
Amɛɖeka ɖo egbe a nya le afiɖekpokpwi mɔ agbetɔnyinyi yeetɔ ɖo acɛ kodo ese ciwo wo ɖo a nyi.
Le ese nukɔ ɔ, agbetɔwo pleŋu nyi enuɖekɛ, é le gbeswɛgbeswɛ; wo ɖo egbe nɔ cɔndoji alo nyɔna esetɔwo gbeswɛgbeswɛ. Wo pleŋu ɖo egbe nɔ cɔndoji ɖekɛŋumɛ egacìmɛ yi wo ɖeɖeɔ voklan do enumowɛ a sɔ gban egbefanɖeɖe cɛ lɔ kodo wanaɖekpokpwi ci a na yi wo a gbin.
Agbetɔɖekpokpwi ɖo egbe a je ehwɛ le kojoɖoxu eyijumɛtɔ ci gbɔ a je ehwɛ le dru nɔ wo gban acɛ alɔmajeŋu ciwo ese gangan alo ese gbaliɖekpokpwi ni wo.
Wo ɖe ɖo egbe ci a le amɛ gbali gbali enuɖemawamawa, akpaŋu sɛnsɛntɔ a sɔ do egamɛ alo a do ese a sɔ nyi ti le eyijumɛ.
Agbetɔɖekpokpwi ɖo acɛ, le egbe sɔswɛ koŋu mɛ yi enyɔ ci nu ɔ yi e le ɔ, wo a si ni shigbe le wo a se amɛbuwotɔ nɛnɛ, le ahwamɛ le kojoɖotɔ ciwo ji wo ɖa ʒin, yi wo a nɔ enyɔji, wo ɖa nɔ agbetɔji. Le eganɔmɛ ɔ, kojoɖotɔlɔ a nu acɛ kodo esekɔnyinyi eyitɔwo ni alo adodwi ci le enyɔ vwin ciyi byɔ etodɔndɔn ciwo yi wo ɖoɖo ɔ ni.
1. Nɔ wo ɖo enyɔvwin ciwo byɔ etodɔndɔn nɔ amɛɖe ɔ, gbɔxwe ese a xo mɛlɔɔ, kojoɖotɔwo ɖo a ɖefyɔ le ahwamɛ, le esemɔnu mɔ nɛnɛhamɛ ɔ, yɛ wa enyɔvwin ci yi byɔ etodɔndɔn nyawo, maɖefyɔ godu ɔ, wo ɖe ɖo egbe a mɔ mɛlɔ wa nɛnɛhamɛɛ nu. Le kojo lɔ ɖoxu ɔ, wo ɖo a tekpɔ a hwlingan le ese nyikɔmɛ gbɔxwe a glo.
2. Wo ɖe ɖo egbe a sɔ ese xo amɛɖe nɔ enyɔ alo enumaɖoeŋi ci yi ese eju lɔ tɔ alo ese ejuwo pleŋutɔ ɖe gbe le hwecinu wo wa enu lɔ. Nɛnɛke ɔ, ese ɖe xo enuvwin ci yi byɔ etodɔndɔn ɖeɔ, ese hunnɔ yi wo a sɔ xo amɛci yi je agɔ lɔ le hwenɔnunɛ; wo ɖa dɔn eto nɔ amɛlɔ wugan eto ci ese hwenɔnutɔ lɔ byɔ.
Wo ɖe ɖo a sɔ tafutafu a yi je amɛbunyɔmɛ a sɔ xoɖyi yi ko eyi mɛwo, eyi nuwo nɛnɛke ɔ, ganwuamɛtɔ ɖe de ɖo àcɛ aʒin amɛbu wenawo ji a hlɛn, yi a gbe sɔ gble nyikɔ ni; ese lɔ, gbe nɛnɛ wanawo.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo acɛ vo, a dyi sa a yi afi ci yi drwi; nɛnɛke yi e ɖo acɛ a ɖo nɔxu le eju ɖe kpokpwi mɛ.
2. Amɛɖe kpokpwi ɖo acɛ a to le eju ɖe kpokpwi mɛ: e senŋ to le eyi ntɔ jumɛ a yi kaka a gbe trɔ gbɔ va mɛ fafɛɖe.
1. Nɔ eganwuamɛcɛkpatɔwo je egamɛ nɔ amɛɖe ɔ, nɔ amɛ lɔ a sɔ senŋu a hwlɛn eyi ta ɔ, e ɖogbe a byɔ bexu eju ɖe kpokpwi yi eju lɔ ɖo a xwɛ fafa ɖe.
2. Nɔ amɛɖe je esenu mɛ nyao ɔ, acɛ ejukɔnwo pleŋutɔ ciɖe de nagbe be yi le shito a yi eju bu mɛ.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo a nyí ejuɖekamɛvi.
2. Eganwuamɛcɛkpatɔ ɖe de ɖo acɛ yi a gbe nɔ eyi jumɛtɔ ɖe be yi da gbe nyi yewo jumɛvi; nɛnɛke de ɖo acɛ yi a gbe ni be yi ŋu gbe sɔ eju bu a trɔ eju hɔn mɛ vi.
1. Le asuɖeɖe alo nyɔnuɖeɖe gamɛ ɔ, ɖekajɛ ko cugbejɛ ciwo yi nyi akɔbunɔwo, ejubujubumɛtɔwo alo sɛnsɛn ebuebu mɛ tɔ wo ɔ, wo sɛnŋ ɖe wo nɔnɔ wo, yi a sɔ egbe ɖo eju a gbaku. Acɛ ɖeka nmɛ yi wo ɖo le enushyanumɛ so ɖeɖe hwenu kaka va sɔ yi wo ɖekiwo gbegbe hwenu.
2. Amɛ ciwo yi jiji a ɖe wo nɔnɔwo ɔ, wo vi ɖo a na egbeta ɖekaŋumɛ gbɔhwe eju a nya be wo ɖe wo nɔnɔwo nyao.
3. Wõ jitɔwo yi nyi ŋuklɛn alo esha ci yi a le nkɔ nɔ wo: nɛnɛke yi wo ɖo a nyi kuku le eta nɔ wo nɛ.
1. Amɛ ɖeka kpaŋ yɔ a, alo e le egbɛbɔbɔmɛ yɔ ɔ, e ɖo acɛ do eyi ntɔ nuji.
2. Acɛ ɖe kpokpwi de ɖo a xɔ amɛŋutɔnu leshi ko akpasɛnsɛn.
Amɛɖe kpokpwi ɖo acɛ a vo le enu ci yi druii le eyi tamɛ, ejimɛ ko sɛ̀nsɛ̀n kpaxwe; e sɛnŋu gbé ɖɔli sɛ̀nsɛ̀n kodo eyi susu lɔ wo, alo a ɖe wo to nɔ eju a jeshi; e sɛnnu like nɔ sɛnsɛn ko susu lɔwo a dɔn amɛwo bɔ do eyi ɖeki ŋu sɔ to nukɔyiyi le enukplankplan enuwawa, kodo sɛnsɛn alo sɛnsɛnwanawo pleŋu ŋu.
Agbetɔ ɖekpokpwi ɖo acɛ a vo le eyi susu alo eyi tamɛbubumɛ; e ɖo acɛ a vo a nu enyɔ ci yi le susumɛ ni nɔ eju a se; e ɖo acɛ a ji gɔnmɛ nɔ enuwo ko enyɔwo, a to emɔwo keŋukeŋu ji a drá wo nɔ xìxè kòŋunɛ alo ejuwo kpu a se; enuɖe kpokpwi ɖe ɖo a doŋuklɛn alo vɔnvɔn ni.
1. Agbetɔ ɖekpokpwi ɖo acɛ a vo le bɔbɔwawa kodo egbɛ ci yi gbe ahwawawanyɔwo gbɔ.
2. Wo de ɖo a sɔ eganwuamɛ a sɔ lɔn amɛ do ehabɔbɔɖemɛ.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo a sɔ eyi fɔ cute a kpankɔn le eyi ju ŋukɔyiyi wanawo mɛ, alo a nagbe nɔ amɛbu a wɛ.
2. Sɔ to edɔwa gɔmɛ ɔ, amɛwo pleŋ ɖo a kpɔ texwe gbeswɛgbeswɛ.
3. Ejukɔnwo drodro ɔ, eyi a nyi esha le ŋukɔ nɔ ejuwomɛcɛkpakpa. Eyi ji yi wo ɖo a zɔn nɔ nɔ akɔdadawo do jɔjwɛ ji gamɛgamɛ.
Ameɖekpokpwi le egbɛmɛ ɖo a vo faa a kpɔ nyɔna sɔso alɔdowomɛ, alɔdo hɔnwo a na yi a kpɔ vivivi le acɛ ciyi kan dɔkunmɔwo, agbetɔ eŋunuyanya ciwo de ɖo a hwedo amɛ, yi a na ŋukɔyiyi nɔ amɛnyinyi le hlɔn hlɔn eju ɖekaɖeka ko wowoxlɔwawamɛ. Nɛnɛhamɛ hlɔnhlɔn ko exlɔwawa kan dɔkun eju ɖekaɖekatɔ.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo a wa edɔ ci yi je kodi le jumɛ, yi a kpɔ nyɔna ciwo yi le edɔ lɔ wawamɛ.
2. Evototo ɖekpokpwi de ɖo a nɔ ehocucumɛ nɔ edɔ ɖekamuwatɔwo.
3. Edɔfɛncu ɔ, e ɖo a sun edɔwatɔ ko eyi xomuwo, vɔ nɔ da sunɔ, wana bu ɖewo ɖo a le e jumɛ a sɔ na wo vovo.
4. Edɔwatɔ ɖekpokpwi ɖegbe a ɖo edɔwatɔwobɔbɔ ci yi drwi mɛ a sɛn ŋu a gbe nɔ amɛtafu.
Edɔwato ɖekpokpwi ɖo a ɖó gbɔngbɔn hwenu a sɔ vo, edɔwagamɛwo ɖo a nyi dredremɛ. Le exwekpegbɔnjwiin eyi tɔwo mɛ ɔ, wo ɖo a cu nɔ efɛn ni.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo a ɖo enu ci yi a sɔ kpɔ eyi ko eyi xomuwoji sɔto lanmɛsɛn, enuɖuɖu, acɔɖɔɖɔ, xɔmɛnɔnɔ, dotoxweyiyi ko alɔdoamɛjudɔwaxu ciwo a na yi wo a vo; wo ɖo a nɔ godu ni le edɔmakpɔwa gamɛ, edɔlehwenu, le ekpoxɔmɛ, nyɔxomɛ, nɛnɛke le enuwanu ciwo yi de so eyiŋutɔ drodro ŋu wo hwenu.
2. Alɔdu ɖe ɖo a li nɔ evijitɔwo ko wo vi. Evi ci yi asu ko ashi ji ji ko ci yi wo ji le gbanji wo ɔ, wo sɔ enu le ejumɛ, yi evototo ɖe de ɖo a nɔ wo mɛ.
1. Amɛɖe kpokpwi ɖo a yi sukulu a xɔ enunyanya gbaligbali, e glo ka ka can ɔ, a xɔ enunyanya gɔnmɛtɔ dandandan. Alɔnudɔ kplanxu sukulu wo ɖo a ni nɔ amɛ kpu. Sukuluganwo ɔ, wo ɖo a hun wo nɔ amɛ ciwo ŋununyanya je àbà hɔn mɛ nɔ.
2. Sukulu ɖo a na wo a nyaŋunu sɔ to agbetɔbubu gomɛ. E ɖo a na yi wo a nya be enusɔkeamɛ, exlɔwawa le ejuwo glamɛ akɔwo alo sɛnsɛn wo gblamɛ kodo ejuwokplekplegbɛ nuwanawo ci wo a na yi vovo a nɔ gbɛmɛ, enu hɔnwo ɔ, enu vevi yi wo nyi.
3. Kplankplan ciha ŋumɛ yi ɖeviwo a xɔ ɔ, e ɖo a nyi wo jitɔwo nyɔ.
1. Agbetɔɖekpokpwi ɖo a vo a wa emumumunuwo kodo eyitɔwo, akpɔ jìjɔ̀le aɖaŋuɖoɖodɔwo gbɔ, keŋu a nɔ waxu nɔ ŋukɔyiyi sɔto enudwi kuku gomɛ kodo wanywi ciwo yi a to le mɛ.
2. Amɛɖekpokpwi ci yi nyi edɔɖewatɔ ɖogbe a hwlɛn wananywi ciwo yi to le eyi nudwikuku gomɛ, eyi ɖaŋuɖoɖowema ko eyi ɖaŋu gomɛ.
Ameɖekpokpwi ɖogbe a byɔ be hannyahannya ŋugbe nɔ ejumɛ, nɔ wo a zɔn do acɛ kodo vovokpɔkpɔ ciwo yi zé le gbefanɖeɖe cɛmɛ, sɔso agbetɔnɔnɔmɛ gbe sɔso ejukɔnwonɔnɔmɛ.
1. Amɛɖekpokpwi ɖo a wa edɔ nɔ eyiju cimɛ yi eyi nɔnɔmɛ alo eyigbetɔnyinyimɛ a to le, le vovokpɔkpɔ kodo ŋukɔyiyi adodwi gomɛ.
2. Le eyicɛ kodo eyivovokpɔkpɔzanzanmɛ ɔ, ese ɖowo yi a gbe enyɔ nɔ amɛ nɔ wo a sɔ jeshi amɛbucɛwo kodo eyi vovokpɔkpɔwo gbɔhwe a sɔ kpɔ emɔ a dra enu do le wana gomɛ, le hannyahannya ma do dó acɛkpakpamɛ kodo vovo gbaja le eju ci yi ya nɔ eyiɖekishi.
3. Tretregbeɖi, wo de ɖo egbe a zɔn acɛ cɛwo kodo vovokpɔkpɔ cɛwo to amɛbuɖewo ciwo de nyi afɔɖoxuwo nɔ ƉEKAWAWAGBƐ EJUKƆNWOTƆ.
Ejuɖekpokpwi, ehabɔbɔɖekpokpwi, amɛɖekpokpwi de ɖo egbe a sɔ Egbe fanɖeɖe cɛ a sɔ wa enubaɖaɖe alo a sɔ wa kanlindɔɖe shigbe a sɔ gbe be agbetɔwo da zan acɛ ko vovokpɔkpɔ ciwo yi ze le wemacɛmɛ.
Esiane sɛ nidi ne biakoyɛ ne hokwan a adesamma abusua no wɔ no ne ahofadi, atɛntrenee ne asomdwoe a ewɔ wiase no nhyɛase,
Esiane sɛ obu a wommu ne animtiaa a wɔde bu onipa biara Kyɛfa no akowie atirimɔdenne ahorow mu no apusuw wiase no ahonim, ne ɔhwɛ a yɛhwɛ kwan sɛ wiase bi reba a adesamma benya ahofadi wɔ ɔkasa ne gyidi ho, na wɔabɔ dawuru sɛ osuro ne ohia jo ahofadi ne ɔmanfo botae,
Esiane sɛ nea ɛbɛyɛ na ɔmanfo remfa atuatew kwan so sɛ nea etwa to de atu atirimɔden ne nhyɛso agu, nti, ɛsɛ sɛ yɛde mmara sodi bɔ onipa biara kyɛfa ho ban,
Esiane sɛ ɛho hia sɛ yɛbɛma ayɔnkofa abɛda aman horow ntam,
Esiane sɛ nnipa a wɔwɔ Amanaman Nkabom no Mmara no mu no agye sɛ wogye onipa biara kyɛfa tom, na wogye tom sɛ onipa desani biara nya ne kyɛfa, nidi ne ɔsom a wɔsom bo; afei wogye mmarima ne mmea Kyɛfa tom, na wɔbɔ mmɔden sɛ wɔbɛma ɔmanfo atu mpɔn wɔ asetena pa mu wɔ ahofadi bebree mu,
Esiane sɛ Kuw Mma ahyɛ bɔ sɛ wɔne Amanaman Nkabom mo bɛyɛ biako de ama aman nyinaa anya obu ama onipa biara kyɛfa ne ahofadi ahorow no
Esiane sɛ Kyɛfa ne ahofadi ahorow ho hia sen biara na ama bɔhyɛ yi aba mu koraa nti,
Ɛnde, Afei,
Kuw Kɛse No
Pae mu ka
Amansan Mpaemuka a ɛfa Onipa Biara Kyɛfa ho no
Sɛ mmɔdenbɔ gyinapɛn ma nkurɔfɔ ne aman nyinaa, a yɛn botae ne sɛ nnipa nkorɛnkorɛ ne aman nyinaa bɛkae saa Mpaemuka yi bere nyinaa, na wɔnam ɔkyerɛkyerɛ ne nhomasua so akyerɛ obu ama saa kyɛfa ne ahofadi ahorow yi, na wɔde nkakrankakra ama nnipa a wɔwɔ wɔn a wɔwɔ amannɔne ate ase, agye atom, adi so pɛpɛɛpɛ wɔ nnipa a wɔwɔ Kuw Mma no ankasa man mu, ne ɔmanfo a wɔtete wɔn nsasesin mu.
Wɔawo adesamma nyinaa sɛ nnipa a wɔwɔ ahofadi. Wɔn nyinaa wɔ nidi ne kyɛfa koro. Wɔwɔ adwene ne ahonim, na ɛsɛ sɛ wobu wɔn ho wɔn ho sɛ anuanom.
Ɛsɛ sɛ obiara nya kyɛfa ne ahofadi ahorow a wɔaka ho asɛm wɔ Mpaemuka yi mu no a nnipa animhwɛ anaa nyiyim nni mu, te sɛ ebia abusua a ofi mu, ahosu, sɛ ɔyɛ ɔbea anaa ɔbarima, sɛ ɔka kasa bi anaa ɔwɔ kuw bi mu, sɛ ɔwɔ ahode, sɛ wɔwoo no ɔkwan bi so no mfa ho koraa.
Bio, wɔrenyɛ nyiyim biara esiane obi amanyɔ anaa ɔman anaa asase a obi fi so no nti. Ɛmfa ho hwee sɛ ɔman no de ne ho anaasɛ ɛbata ɔman foforo bi ho, anaa nso enni n; ankasa ho so, anaasɛ Ɔman foforo bi na edi wɔn so.
Obiara wɔ nkwa, ahofadi ne ne nipaban ho ahobanbɔ.
Wɔremfa obiara nkɔ nkoasom anaa nkoayɛ mu. Wɔabara nkoasom ne nkoatɔ ne nea ɛtete saa nyinaa.
Ɛnsɛ sɛ wɔde aninyanne, atirimɔden, ne nea ɛmfata sɛ wɔde yɛ nnipa anaa ayayade biara twe obiara aso.
Mmara mu no, onipa biara wɔ ho kwan sɛ wogye no tom sɛ onipa.
Nnipa nyinaa yɛ pɛ wɔ mmara anim, na ɛsɛ sɛ wɔnam mmara so bɔ obiara ho ban a nyiyim biara nni mu. Obiara wɔ banbɔ koro no ara a esiw nyiyim a ɛsɛe Mpaemuka kwan no kyɛfa no bi.
Obiara wɔ nea ne man asɛnnii mmara ahyehyɛ ato hɔ a wɔyɛ de pata nea obi afom no no hokwan anaa kyɛfa.
Wɔrenkyere obi, mfa no nto afiase anaa wɔrempam no mfi ne man mu ɔkwa are kwa.
Obiara wɔ hokwan sɛ asɛnnifo a wonni obiara afa a wɔnyɛ nyiyim di n'asɛm wɔ peteem sɛnea wɔyɛ onipa biara, de kyerɛ ne kyɛfa ne n'asɛde ahorow wɔ mmarato bi a wɔde tia no ho.
1. Asɛm a obi di na odi mu fɔ ma wɔtwe n'aso no wɔremfa nto onipa biara so gye sɛ wɔnam mmara so adi onii no asɛm wɔ n'akyigyinafo anim abu no fɔ ansa.
2. Sɛ obi yɛ bɔne bi na akyiri yi wohu sɛ anka ɛsɛ sɛ wɔtwe n'aso, nanso bere a onii yo yɛɛ saa bɔne no, na ne man anaa ne man ne aman foforo bi mmɔɔ mu nyɛɛ mmara bi a etia bɔne no a, ɛnde ɛnsɛ sɛ wɔtwe ɔdebɔneyɛfo no aso. Saa ara nso na wɔreemfa asotwe a emu yɛ duru mma bɔne bi nsen nea ɛwɔ hɔ bere a wɔyɛɛ saa bɔne no.
Wɔremfa nea mmara nnim biara so nhiahia obiara ho wɔ ne kokoamsɛm, n'abusua, ne fi ne ne mfɛfo ntam asɛm bi ho. Saa ara na wɔrentiatia ne nidi ne n'anuonyam so. Obiara wɔ banbɔde yi kyɛfa a mmara taa akyi.
1. Obiara wɔ kyɛfa anaa hokwan sɛ okyinkyin anaa ɔtena baabiara wɔ nea ne man ahye ano kɔka.
2. Obiara wɔ ne kyɛfa anaa hokwan sɛ ofi ɔman biara mu, a n'ankasa de ka ho, na ɔsan kɔ ne man mu bio.
1. Obiara wɔ kyɛfa anaa hokwan sɛ esiane amanyɛsɛm ho ɔtaa bi nti ɔkɔ ɔman foforo bi mu kɔpɛ guankɔbea.
2. Saa Kyɛfa anaa hokwan yi yera bere a guankɔ no nnyina amanyɛsɛm mu amanenya anaa Amanaman Nkabom gyinae so.
1. Obiara wɔ kyɛfa anaa hokwan sɛ ɔyɛ ɔmanba wɔ baabiara.
2. Wɔremfa biribi a ɛnnam mmara so nsiw obiara manbayɛ ho kwan. Sɛ obi pɛ sɛ ɔsakra ne manbayɛ fi baabiara nso a, wɔrensiw no kwan.
1. Sɛ mmarima anaa mmea bi du wɔn mpanyin afe so, na wɔn abusua, wɔn man anaa wɔn asɔre mu nhyehyɛe nsiw wɔn mu ni kwan a, ɛnde wɔwɔ kyɛfa anaa hokwan sɛ wɔware kyekye abusua. Wɔn nyinaa wɔ aware mu kyɛfa pɛ wɔ wɔn aware ne wɔn awaregu berem.
2. Okunu ne ɔyere nko ara na ɛsɛ sɛ wɔpene so ka wɔn aware bom sɛ awarefo.
3. Okunu ne ɔyere ne mma abusuabɔ no ne kuwyɛ abɔse fekuw biara mu, ɛsɛ sɛ fekuw anaa ɔman no bɔ saa abusuakuw yi ho ban.
1. Obiara wɔ ho kwan sɛ ɔno nko ara pɛ ahonyade anaasɛ ɔne afoforò pɛ bi.
2. Wɔremfa nea eenyina mmara so nnye obi ahonyade mfi ne nsam.
Obiara wɔ adwenem nsusuwii, ahonim ne nyamesom biara a ɔpɛ ho kyɛfa anaa ɛho kwan. Saa kyɛfa anaa hokwan yi ma obi de ne ho sɛ ɔbɛsakra ne nyamesom anaa ne gyidi, ɛma obiara de ne ho sɛ ɔhwehwɛ ankorankoro anaa ɔdodow nyamesom, anaa ɔne afoforo bom som wɔ peteem anaa kokoam, nam so yi ne nyamesom anaa gyidi adi wɔ kyerɛkyɛrɛ, nneyɛe ne ɔsom mu.
Obiara wɔ ne kyɛfa anaa hokwan sɛ ɔka n'adwene ne nsusuwii. Saa kyɛfa yi ma obiara kura ne nsusuwii mu a obiara nnye no asabawmu. Ɔwɔ hokwan sɛ ɔhwehwɛ anaa otie adesuade ne nsusuwii biara, na ɔno nso nam ɔkwan biara so ma afoforo te a aman ahye nsiw eyi ho kwan.
1. Obiara wɔ hokwan sɛ ɔkɔ asomdwoe nhyiam ase anaa ɔdɔm fekuw biara.
2. Ɛnsɛ sɛ wɔhyɛ obiara sɛ ɔnkɔdɔm fekuw bi.
1. Obiara wɔ hokwan sɛ onya kyɛfa wɔ ne man mu Aban mu, sɛ ɛyɛ tee anaa ɛnam ananmusifo so.
2. Obiara wɔ kyɛfa koro wɔ ne man nu ɔsom adwuma ho.
3. Ɔmanfo no pɛ na ɛbɛyɛ Aban no nnyinaso. Wɔnam abatow a wɔnam so paw nnipa a ɛyɛ kokoam ɔdodow adeyɛ a wɔahyehyɛ ne bere ato hɔ so na ɛbɛda ɔpɛ yi adi.
Onipa biara, sɛ ɔyɛ fekuw muni yi, wɔ ne kyɛfa wɔ akyigyina a ɔman no anaa ɔman no ne aman afoforo abom apere anya no ho sɛnea ɔman no nhyehyɛe ne sikasɛm te. Onipa biara wɔ sikasɛm, ɔmanbayɛ ne amammerɛ ho kyɛfa a ɛho hia ma ne nidi ne ne nipasu.
1. Obiara wɔ adwumayɛ ho kyɛfa, ɔde ne ho sɛ ɔpaw adwuma a ɔpɛ sɛ ɔyɛ, ɔwɔ adwumayɛ mu nhyehyɛe pa ne emu banbɔ no ho kyɛfa.
2. Obiara wɔ adwumayɛ ne ɛso akatua a wɔde ma no ho kyɛfa a nyiyim biara nni mu.
3. Obiara a ɔyɛ adwuma no wɔ ne kyɛfa a ɛsɛ sɛ onya wɔ akatua a ɛfata a ɛbɛma ɔne n'abusuafo anya atenaye a ɛfata onipa nidi ho. Sɛ ehia nso a, ɛsɛ wɔde fekuwbɔ mu akyigyina ka ho.
4. Ɛyɛ obiara kyɛfa sɛ ɔhyɛ adwumayɛfo fekuw ase anasɛ nso ɔdɔm bi, na ɔnam so bɔ ne yiyedi ho ban.
Obiara wɔ ɔhome ne bɔnnɔdi bere ho kyɛfa. Nnɔnhwerew a wɔahyehyɛ sɛ wɔde yɛ adwuma a ɛmmoro so ne adwuma mu akwamma bere a wotua odwumayeni no ka nso ka ho.
1. Obiara wɔ ne kyɛfa anaa hokwan sɛ ɔne n'abusuafo nya asetena yi mu yiyedi a ɛma ɔne n'abusuafo nya ahoɔden ne asetena pa. Aduan, adurade, afi, ayaresa ne fekuw mu ɔsom adwuma nso ka ho. Saa ara nso na ɛyɛ obiara kyɛfa sɛ onya akyigyina a wɔde ma obi a onni adwuma bi yɛ anaa ɔyare anaa odi kuna anaa wabɔ akora anaa aberewa anaa asetena mu ahyiakwa mma n'ani nwie gye wɔ asetena mu ho.
2. Ɛsɛ sɛ wɔde ɔhwɛ pa hwɛ ɔbaatan ne ɔba biara. Ɛmfa ho hwee sɛ mmofra bi yɛ awarefo mma anaa mpenafo mma. Ɛsɛ sɛ wɔn nyinaa nya wɔn kyɛfa wɔ asetena mu banbɔ ho.
1. Obiara wɔ ho kwan sɛ osua ade. Anyɛ yiye koraa no, ɛsɛ sɛ obiara nya sukuukɔ anaa adesua kwa wɔ ne mmofraase wɔ nneɛma nketenkete bi ho. Ɛsɛ sɛ wɔde ɔhyɛ to ho ma obiara nya mmofraase adesua. Mfiridwuma ho adesua ne dwumadi ahorow no sua anaa sukuupɔn mu adesua ho de, obiara benya ne kyɛfa sɛnea n'adwene ne ne mmɔdenbɔ kyerɛ.
2. Ɛsɛ sɛ adesua nyinaa botae yɛ nea ɛhwehwɛ nkɔso ma onipadua ne obu mu denhyɛ ma adesamma kyɛfa a ɛfa nnipa ahofadi horow no ho. Eyi bɛma ntease, denyɛ ne ayɔnkofa aba aman, mmusua anaa asɔre horow nyinaa ntam. Ɛbɛhyɛ Amanaman Nkabom no den ama asomdwoe aba wiase.
3. Awofo wɔ kyɛfa anaa hokwan a ɛso sɛ wɔbɛpaw nhomasua ko a wɔpɛ ama wɔn mma.
1. Obiara wɔ ne kyɛfa anaa hokwan sɛ ɔde ne ho fra kwasafo amammerɛ mu. Ɔwɔ ne kyɛfa anaa hokwan wɔ mfaso a efi nyansasua ne abɔdemuhwehwɛ mu ba no mu.
2. Obiara wɔ nnepa a efi abɔdemuhwehwɛ, nhomasua anaa nsaanodwuma adeyɛ bi a ɔde ne nsusuwii ama aba no mu kyɛfa.
Obiara wɔ ho kwan sɛ onya fekuw anaa amanaman nhyehyɛe a ekura kyɛfa ne ahofadi horow a wɔabobɔ din wɔ Mpaemuka yi mu no mu.
1. Obiara wɔ ne kwasafo asɛde a ɛno mu na sɛ ɔyɛ a, ɔnam so ma onyin a ne nipadua nyin no wie pɛyɛ.
2. Ansa na obiara benya ne kyɛfa ne ahofadi no, gye sɛ ɔno nso ayɛ nea mmara hwehwɛ wɔ ne ho sɛ ɔyɛ ma afoforo ma wɔn nso nya wɔn kyɛfa ne ahofadi. ɛsɛ sɛ onii no bɔ ɔbra pa, na ɔkyerɛ obu ma guasodeyɔ ne ɔdodow amammu mu yiyedi.
3. Ɛnsɛ sɛ saa kyɛfa anaa ho kwan ahorow yi yɛ nea ɛne Amanaman Nkabom no atitimpɔw ne gyinapɛn bɔ abira.
Ɛnse sɛ onipa biara kyerɛ nsɛm a ɛwɔ Mpaemuka yi mu no ase sɛ ɛyɛ ade bi a ɛma Ɔman, fekuw anaa onipa bi kyɛfa anaa tumi, nam so sɛe kyɛfa ne ahofadi horow a wɔabobɔ din wɔ nhoma yi mu no.
Ɛsiane sɛ adasamma ahunu sɛ, yɛsusu onipa, bu no, di no ni a, ɛbɛma ahofadie, atɛntenenee ne asomdwoeɛ ase atim wɔ wiase yi mu nti,
Ɛsiane sɛ atuateɛ ne obuo a wɔammu adasamma yiedie yi de anitan ne atirimuɔden baeɛ, na abɛhwanyane nnipa ahonim de asetena foforɔ aba, ama nnipa ani aba wɔn ho so sɛ wɔwɔ ho kwan sɛ wɔka wɔn adwene a ehu biara nni mu, na wɔwɔ ho kwan sɛ wɔyɔ adwuma na ɛnhia wɔn, na ɛsiane sɛ wɔapae mu aka ato dwa sɛ yei ne nnipa anidasoɔ titre nti,
Ɛsiane sɛ, ɛnsɛ sɛ ɛba no sɛ obi de ahomteɛ bɛyɛ nneyɛɛ bi a ɛyɛ nneyɛɛ a ɛtwa toɔ koraa, a onii bɛtumi afa so de ako atia anitan ne ahupoo, berɛ a mmara bɔ adasamma yiedie anodisɛm ho ban nti,
Ɛsiane sɛ ɛho hia sɛ nnamfofa ba aman ahodoɔ ntam nti,
Ɛsiane sɛ Amanaman Nkabom Kuo mu nnipa asi wɔn gyidie so dua wɔ Amammuo Nnyinasoɔ no mu, se onipa anim nyam ne boɔ a ɔsom no nye adewa na ɔbarima ne ɔbaa nyinaa yɛ pɛ, na wɔawe ahinam so, sɛ wɔbɛma asetena mu ayɛ yiɛ, na nnipa atumi atena ase sɛ anuanom wɔ ahogono mu nti,
Ɛsiane sɛ aman hodoɔ a wɔfra Amanaman Kuo no mu ate wɔ ho ase ahyɛ bɔ sɛ wɔne Amanaman Nkabom Kuo de anokorɔ bɛhwɛ ama obiara adi anodisɛm no ni, ama obiara anya n'ahofadie ne ahotɔ sɛdeɛ ɛfata no nti,
Ɛsiane sɛ ntease pa a yɛbɛnya no wɔ anodisɛm a ɛfa onipa yiedie ne n'ahofadie ho bɛma yɛn bɔhyɛ yi adi mu nti,
ekuo no badwa kɛseɛ no
pae mu ka sɛ:
Ani da kwan sɛ:
Saa adasamma Yiedie Ho Anodisɛm a wɔada no adie yi bɛyɛ susudua titire baako pɛ a, ɛwɔ hɔ ma nnipa ne amanaman nyinaa, na Ɔkɔntɛkorɔ anaa fekuo ahodoɔ nyinaa bɛma adi wɔn tirim dɛm, abɔ no dawuro akyerɛkyerɛ aseɛ yie pa ara, agye ato mu, adi so, na wɔde afa wɔn ankasa aman ne aman foforɔ dwumadie nhyehyɛɛ ahodɔ so ama ahyeta aman a wɔdɔm Amanaman Nkabom Kuo ne aman biara a ɛhyɛ n'ase mu.
Nnipa nyinaa yɛ pɛ. Na wɔde adwene ne nyansa na abɔ obiara. Ɛno nti, ɛsɛ sɛ obiara dɔ ne yɔnko, bu ne yɔnko, di ne yɔnko ni.
Yiedie ho anodisɛm mu asɛm yi wɔ hɔ ma obiara a nyiyimu biara nni mu. Ɛmfa ho sɛ obi yɛ tuntum anaa fufuo, ɔbaa anaa ɔbarima. Kasa a obi ka, asɔre a obi kɔ, amanyɔkuo ko a obi dɔm, deɛ obi fire, adwapadeɛ a ɔwɔ, n'awosuom ne deɛ ɛkeka ho nsi obiara kwan wɔ saa nhyehyɛɛ yi ho.
Deɛ ɛka ho ne sɛ, ɛnsɛ sɛ yɛto ɔman biara a obi firi mu ho, sɛ ɔman ko no di ne ho so anaa ɛhyɛ ɔman foforɔ bi ase.
Obiara wɔ ho kwan sɛ ɔtena ase asomdwoeɛ ne ahofadie mu a bɔne biara nka ne nipadua no.
Ɛnsɛ sɛ obiara di obi nya. Nkoatɔ ne nkoatɔn yɛ dwadie bi a ɛsɛ sɛ wɔtɔre aseɛ korakora.
Ɛnsɛ sɛ obi fa ɛkwan bi so hyɛ onipa dasani biara aniɛyaadeɛ. Anaa ɔfa atirimuɔden kwan so twa obi asuo, gu n'anim aseɛ.
Sɛ obiara kɔpue mmara anim wɔ baabiara a, ɛsɛ sɛ wɔgye no to mu sɛ onipa.
Nnipa nyinaa yɛ pɛ wɔ mmara anim. Mmara bɔ nnipa nyinaa ho ban pɛ a nyiyimu biara nni mu. Mmara mu deɛ, yɛnhwɛ obiara anim.
Sɛ obi bu mmara yi bi so tia ɔfoforɔ a, ɔwɔ ho kwan sɛ ɔde no fa mmara kwan so ne no di sɛdeɛ mmara seɛ.
Ɛnsɛ sɛ wɔkyere obiara kyehunu. Ɛnsɛ sɛ wɔkyere obiara sie anaa wɔtwa obi asuo kwa.
Sɛ wɔbɔ obi kwaadu wɔ biribi ho na wɔde onii kɔ asɛnniiɛ a, ɛsɛ sɛ wɔn a wɔbɛdi asɛm no bu atɛntenenee, berɛ a wɔnkyea wɔn aso. Ɛsɛ sɛ asɛnnifoɔ no yɛ nnipa a wɔn ho nni asɛm no mu koraa.
1. Sɛ wɔde so to obi so, nam so kye no, na wɔntumi mfeefee asɛm no mu, nhunuu nokorɛ a ɛwɔ mu a, yɛfa no sɛ onii no nyɛɛ saa bɔne no, gye sɛ wɔnam mmara kwan so, kɔ asɛm no mu, hunu sɛ ɔdi fɔ. Sɛ wɔde no kɔ asɛnniiɛ mpo koraa a, ɔwɔ ho kwan sɛ ɔhwehwɛ mmoa biara a ɔbɛtumi anya de atete ne ho akyiri kwan.
2. Obiara nni ho kwan sɛ ɔgyina amammara anaa amanaman mmara so de asotwe a ɛmfata ma obi wɔ bɔne bi a onii yɛe berɛ a na saa mmara no nni hɔ ho. Na sɛ ɛkɔba no sɛ na asotwe bi wɔ hɔ ansa na asotwe foforɔ a emu yɛ den sene dada no reba a, ɛsɛ sɛ asotwe a onii yɛɛ saa bɔne no na ɛwo hɔ dada no ara na wɔde twe no.
Ɛnsɛ sɛ obi fa ɛkwammɔne so de ne ho hyehyɛ obi kɔkoamsɛm, n'afisɛm anaa n'abusuasɛm mu. Ɛnsɛ sɛ obi gu obi din ho fi. Mmmara bɔ onipa biara ho ban sɛdeɛ ɛbɛyɛ a, biribiara ntumi nsi ne yiedie ho kwan.
1. Obiara wɔ ho kwan sɛ ɔtumi kɔ baabiara, tumi tena baabiara wɔ ɔman biara mu.
2. Obiara wɔ ho kwan sɛ ɔtumi tu firi ɔman biara mu a ne man ka ho, sane ba ne man mu bio.
1. Sɛ obi manfoɔ reteetee no apɛ no atɔre n'ase a, ɛyɛ n'asɛdeɛ sɛ ɔdwane kɔ dwankɔbea bi wɔ ɔman foforɔ bi mu kɔbɔ ne ho adwaa wɔ hɔ.
2. Sɛ obi yɛ bɔne a ɛmfa amanyɔ ho anaa ɛntia Amanaman Nkabom Kuo nhyɛhyɛɛ a, ɛnyɛ onii no asɛdeɛ sɛ saa mmara yi bɔ ne ho ban firi saa bɔne no ho.
1. Ɛyɛ obiara asɛdeɛ sɛ ɔtumi kɔ oman foforɔ bi mu kɔdane hɔni.
2. Obiara ntumi mmɔ ne tirim, mfa asisie kwan so nsakra obi nkyi. Sɛ obi pɛ sɛ ɔsakra ne nkyi nso a, ɛyɛ n'asɛdeɛ sɛ ɔsakra berɛ a akwansideɛ biara nni mu.
1. Ɛyɛ mmarima ne mmaa a wɔanyinyini, aso awadeɛ asɛdeɛ, sɛ wɔware wowo mma, berɛ a wɔn nipasuo, wɔn nkyi ne wɔn nyamesom nsi wɔn kwan wɔ wɔn awadeɛ anaa awaregyaeɛ ho.
2. Sɛ awareɛ no bɛsɔ a, gye sɛ awarefoɔ baanu no apene so, agye ato wɔn ho so sɛ wɔbɛware.
3. Fidua a ɛyɛ agya, ɛna ne mma no nnyinasoɔ no yɛ abusuabɔ nnyinasoɔ mfitiaseɛ, na ɛyɛ fidua no asɛdeɛ sɛ ɔmanfoɔ bɔ wɔn ho ban.
1. Ɛyɛ obiara asɛdeɛ sɛ ɔpɛ ɔno ara n'agyapadeɛ. Ɔtumi nso ne afoforɔ bom ne wɔn pɛ agyapadeɛ.
2. Ɛnsɛ sɛ wɔde ahupoo anaa nneyɛɛ a ɛnnam mmara kwan soɔ gye obi agyapadeɛ firi ne nsam kwa.
Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔdi n'ankasa tirim, dwene n'adwene, kɔ asɔre biara a ɔpɛ. Saa tumi yi ma kwan ma obi tumi sesa n'asɔre ne ne gyidie wɔ badwam anaa kɔkoam a akwansideɛ biara mma mu, na ɛmfa ho nso sɛ wɔyɛ nnipa bebree anaa ɔyɛ ɔkɔntɛkorɔ.
Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔtumi ka n'adwene wɔ biribiri ho berɛ a akwansideɛ biara nni mu. Afei obiara nso tumi fo ɔkwan biara so bɔ biribi ho dawuro de kyerɛ n'adwene anaa ɔtumi hwehwɛ nya biribi ho adwene a ɛmfa ho sɛ ɔyɛ ɔman ba anaa ɔnana.
1. Ɛyɛ obiara asɛdeɛ sɛ ɔdɔm asomdwoeɛ kuo bi. Ɛkwan nso da hɔ sɛ nnipa bi tumi bom hyia a ɛnyɛ bɔne so.
2. Ɛnsɛ sɛ obiara hyɛ obiara ma ɔdɔm kuo bi a ɔmpɛ.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ wɔrebu ne man anaa wɔreka mu asɛm a, ɔka bie. Onii no tumi kɔ mu tee anaa ɔtumi fa abatoɔ a emu da hɔ kwan so ka bi.
2. Onipa biara wɔ ho kwan sɛ biribiara a ne man mu aban bɛyɔ no, ɔnya ne so ne deɛ pɛpɛɛpɛ.
3. Deɛ ɔmanfoɔ pɛ na ɛsɛ sɛ wɔn aban yɔ. Wɔnam abatoɔ a dwinim biara nni mu, na obi nhunu ne yɔnko abatoɔ mu, na obiara a wadi mfeɛ dunwɔtwe biara to bie so na ɛdɛdi saa dwuma yi.
Ɛyɛ ɔman biara asɛdeɛ sɛ ɛbɔ ɔman ba biara ho ban. Ɛsɛ sɛ ɛnam ɔman no ahoɔden anaa nkabom bi a saa ɔman no ne ɔman foforɔ bi ayɔ so ma ɔman ba biara nya anigyeɛ, di yie sɛdeɛ ɔman ko no sikasɛm, nnɔbaeɛ ne amammerɛ a ɛtumi ma onipa di mu no teɛ.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔyɛ adwuma. Adwuma biara a obiara pɛ sɛ ɔyɛ no nso, ɛnsɛ sɛ akwansideɛ biara ba ho. Ɛnsɛ sɛ mmara no bɔ adwumayɔfoɔ ho ban firi adiyie mu, na ɛhwɛ ma wɔnya ahotɔ wɔ wɔn nnwuma mu.
2. Dwuma korɔ a obi bɛdie no so akatua a ɛfata na ɛsɛ sɛ wɔtua no a nyiyimu biara nni mu.
3. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔyɛ adwuma biara a ɔpɛ, nya ne so ne n'akatua a ɛbɛtumi ama ɔne ne hokafoɔ ne ne mma atena ase anigyeɛ mu, sɛ nnipa, na sɛ ɛyere so koraa a, aban boa no kwan bi so de bɔ ne ho ban firi ahokyere bi mu.
4. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔte anaa ɔdɔm adwumayɛfoɔ kuo de bɔ n'adwuma anaa n'ankasa ho ban.
Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔyɛ adwuma bi a, ɔnya kwan gye n'ahome, na ɔtumi yɛ adwuma nso kɔsi berɛ bi. Ɛtɔ da a, wɔma onii no kwan ma ɔdi afoofi a wɔtua no ka.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔno, ne hokafoɔ ne ne mma a ɛyɛ fidua no nya ahotɔ wɔ wɔn asetena mu. Nnoɔma a ɛde ahotɔ brɛ abusua anaa fidua no ne aduane, aduradeɛ, adan, ayarehwɛ ne onipa asetenam ahiadeɛ nyinaa, na mpo sɛ ɛkɔba no sɛ obi adwuma sɛe anaa ɔdi dɛm, anaa ɔdi kuna, anaa onyini ma no guro, anaa biribiara a ɛde ɔhaw bɛba n'asetena mu a ɛnyɛ ne mfomsoɔ no, ɛyɛ n'asɛdeɛ sɛ ɔnya asetena pa a ɛfata.
2. Ɛsɛ sɛ wɔma mmaatan, ne titire no, wɔn a wɔturu mma ne mmɔfra nyinaa nyia mmoa sononko. Abɔfra a wɔnam aware pa kwan so woo no ne sɛbe, mpena ba nyinaa yɛ mmɔfra a wɔhia hwɛ pa a nyiyimu biara nni mu.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔkɔ sukuu kɔsua nwoma. Mɔfraberɛm nwomasua no yɛ adesua ahyɛseɛ a ɛnni sɛ wɔtua ho sika koraa. Ɛyɛ nhyɛ sɛ abɔfra biara bɛkɔ mfitiaseɛ sukuu no bi. Ɛsɛ sɛ wɔbuebue mfiridwuma ne nsanodwuma bebree, na sɛ obi tiri di boa no a, wakɔtoa so wɔ suapɔn bi mu, berɛ a nyiyimu biara nni mu.
2. Adesua ho mfasoɔ titire ara ne sɛ onipa bɛsua adeɛ anya mpontuo wɔ n'asetena mu, ahunu n'asɛdeɛ, na wate n'ahofadie ase yie. Ɛba no saa a, ɛbɛma nteaseɛ, abodwokyɛreɛ, ne nnamfofa abɛda aman ne aman, awosuo nu nyamesom mu gyidie ahodoɔ nyinaa ntam, na aboa ama botaeɛ a Amanaman Nkabom Kuo de asi n'ani so pɛ sɛ asomdwoeɛ ba wiase afanan nyinaa no adi mu.
3. Ɛyɛ awofoɔ nyinaa asɛdeɛ a ɛdi kan koraa sɛ wɔkyerɛ adesua korɔ a wɔpɛ sɛ wɔn mma nya no daakye.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔma n'ani gye n'amammerɛ ho, na ɔde ne ho hyehyɛ emu dwumadie nyinaa mu, na ɔnya mfasoɔ a ɛfiri Abɔdeɛmunyansapɛ mu ba nso.
2. Ɛyɛ onipa biara a ɔde n'ankasa adwene atwerɛ anaa ayɛ biribi de ne din ato soɔ no asɛdeɛ se ɔman no hwɛ bɔ ho ban ma no na ne brɛ anyɛ kwa.
Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔde anigyeɛ ne ahosɛpɛ tena ase asomdwoeɛ mu wɔ ne man anaa ɔman foforɔ mu, sɛdeɛ ɛbɛyɛ na deɛ wɔapae mu aka no Amanaman Nkabom Kuo Anodisɛm mu no bɛdi mu.
1. Ɛyɛ onipa biara asɛdeɛ sɛ ɔde n'ahoɔden ne ne nyansa boa ma faako a ɔteɛ tumpon, ɛfiri sɛ ɛhɔ na ama wayɛ sɛdeɛ ɔteɛ yi.
2. Ɛwom sɛ, ɛsɛ sɛ onipa biara di ne ho so, yɛ deɛ ɛbɛma ne ho atɔ no deɛ, nanso sɛdeɛ ɛbɛyɛ a, obi nnya anigyetrasoɔ a ɛde ɔhaw bɛma n'afɛfoɔ no nti, ɛsɛ sɛ onipa biara di ne man anaa fekuo a ɔfra mu mmara so, na ama ɔdodoɔ amammuo asetena abɔ onipa yiedie ho ban.
3. Ɛnsɛ sɛ obi toto saa asɛdeɛ ne ahofadie ho nhyehyɛɛ ahodoɔ yi ase ma ne nneyɛɛ ne Amanaman Nkabom Kuo apɛdeɛ no bɔ abira kwan biara so.
Wɔanhwɛ ɔman anaa nnipakuo bi ho na ɛyɛɛ saa Anodisɛm yi. Ne saa nti, ɛnni sɛ obi bɛgyina Anodisɛm yi so, ayɛ biribi ama atia adwempa a ɛfa onipa asɛdeɛ ne n'ahofadie a Amanaman Nkabom Kuo nya de yɛɛ saa anodisɛm no.
Ɔnam dɛ adasa hɔn enyimnyam yɛ pɛr na ndzinoa a obi nngye mmfi hɔn nsamu a wɔwɔ no ngyetomu nye wiadze yi mu fahodzi, pɛrpɛrdzi, ntsɛntsenenee na asomdwee ne fapem;
Ɔnam dɛ tsia a yetsiatsia nyimpa ne ndzinoa do no dze ewurkadze nwenwen a obiara tsia aba, na afei so wɔabɔ wiadze a ɔreba a no mu nyimpa benya fahodzi wɔ kasa, gyedzi, suro na ohia ho dawur dɛ nyimpapem nyina hɔn ahwehwɛdze tsitsir,
Ɔnam dɛ ohia pɛpɛɛpɛ dɛ yɛmmpɛ dɛ yɛyɛ adasa ndzinoa ho mbra,
Ɔnam dɛ ohia dɛ wotu aman na aman ntamu anyɛnkoyɛ nkitahodzi mpon,
Ɔnam dɛ Amanaman Nkabɔmu Kuw mu nyimpa nyina edua Farbaa Nwoma no do agye hɔn gyedzi a ɔwɔ adasa awose ndzinoa, nyimpa n'enyimnyam na nyimpa no bo a ɔsom, na mbanyin na mbaa h